Friday, 29 December 2017

ZOMI/ZOGAM IT ING, KIPUMKHAT DING DEIH ING NA CIH TAKPI LEH...

ZOMI/ZOGAM IT ING, KIPUMKHAT DING DEIH ING NA CIH TAKPI LEH...
No khua leh kiim teng bek pau bek man hi ci-in na ultungsak phanphan det keei sangun global level ah Zomite zatte thupi sim zaw in, Zokam leh Zolai tampi saseh sat banga sat behbeh ding bekbek na zonzon sangun a kinang/khat a loh kim theih ding dan leh laipau khat zat kim theihna ding lampi ngaihsun zaw le uh cin Zomi kipumkhatna hat semsem zaw ding hi.

Paupi khat i nei zo zongin i pau leh ham a suakta zo tam ci-a tal sawn ngeungau liangin ka lungngaihngaih lai-in no lah no khua pau bekbek suaktak sak ding buaipih ngap mawk uh hi. Kampau tawh kisai German Language Society kici pawlin “Mutterspache” kici thukizakna March 1996 sungah, "... a beisa kum tul khat hun lai-in leitunga mihing million khat khawng a kiphak lai-in kampau tuamtuam tul sawm pan tul sawm-le-nga kal lak khawng om hi. Tu hun ciangin leitungah miling million 6,000 sangin kitamzaw a, ahih hangin kampau ahih leh million 6,000-7,000 kikal khawng bek kizang lai hi," ci hi. Tu-a kipan kum za khawng ciangin tu hun-a kampau kizang sung panin za-pai sawm kua tang kizang nawn lo dingin ki-um hi.

Alaska University Prof. Michael Kraus in a genna ah kampau lam pilna nei mite tuatna ah kampau 300 pan 600 kikal khawng pen mangpak lo ding hi. Tua lo adangte pen mang hak nawn lo ding hi na ci hi. Tu lai takin Australia gamah kampau nam 200 lak panin 135 pen a pau mang zah-a kingaihsun hita hi. A mang lo a kicite zong a sawt loin English in deep mang khin ding hi. A beisa kum za hun lai-in a ngal hat Spanish ten South America gam a lut lai un kampau nam 2200 val kizang a, tu ciangin kampau 600 kizang nawn lo a, tua sung panin 250 khawng mai lam khang khat sungin a beimang dingin kingaihsun hi.

Tua ahih manin India leh Kawlgam a teng kampau zang a tuamtuam ten mai lam hunah haksatna kituak peelmawh ding hi. Ei Zosuan sungah zong bang zahin i kampau tuamtuamte it in, i khiatlah mahmah hangin i khantoh tuam na’ng ahih khol kei leh i hanciam keeikai mawk hangin a phattuamna om tuan lo ding hi ci-in pu L. Keivom in na ci hi. Mizo pau leh i Zomi pau tuamtuam zang tengin paupi khat neihhuai mahmah ta a, i nei zo zongin i suakta/humbit zo takpi ding hiam cih pen ka ngaihsutna lianpi leh ka vei mahmah thu khat ahi hi. Zolai nangawn i at zia/i gawm zia kibang lo a, i it tenten a, suhum taw hum in i hum nuam zongin Radio thukizakna, vernacular language kumpi ciamtehna (India gamah ciamtehna ngah leh sin theihna nei tampi mah om ta hi) kei leh a phattuamna ding om lo hi.

Kawlgam bangah district khat beek nangawn ngah zo nai loin Zomi bek i cihcih hangin a kisuakta zo dingin a muh loh manin Rev. Khup Za Go in hih bang ngaihsutna a gelh/muhna lim takin na gen khinzo hi. Thu saupi na mu zaw hi cih kitel a, ama' thumuh sanga zaizaw i neih theihna ding leh Zosuan khempeuh (Mizo leh Zomi zong a suffix leh prefix bek kibang lo hi bek hi) i kipumkhatna ding a sunmang a gelh hi zaw a, utopian hilo in realist vai ka sa zaw hi. District nangawn ngah zo lo, Zomi nangawn ciamtehna tu dong ngah nai lo (a ut lo kitam nuam zaw lai dep), radio ah ei Zokam tawh thu kizakna nangawn khah khia zo nai i hih manin Zosuan pau tuamtuam khempeuh Mizo tawh gamkhawm thei leng paupi suak zaw dinga, kisuakta zo zaw dingin ka um hi.

Mizo pau tawh gawm ding i tang nial teta a, i ut vet kei leh i pau i lai zat dan a thak leh a tuamtuam ding phuankhiat behbeh loin i tamzaw zatte mah lim takin zangin, i pau i lai i zuun a, Zolai i ut bang tekin pheng gelh loin lai gelh dan kibang, paupi khat (common language) neih theihna ding i hanciam mengmeng kei leh i pau i ham zu bangin peeng gawp in, pau teng ban helh gawp/angkawm pau (adulterated dialect) suak ding a, pau leh lai kician nei lo minam hehpihhuai pen mi mangthang i suak ni hong tung peelmawh ding hi. Gamdang a om i tam banah namdang koppih dinga nei kitam sawnsawn zaw lai ahih manin i pau leh i lai bek hilo in i ngeinate humbit in, zang tangtang in, i zuun i puah kei leh khang khat khang nih khit ciangin mangthang peelmawh ding hi.

Khan'tohna ding ahih kei buang leh hun beisak a kinial, kiselna ding bekbek social media ah khahkhah loh ding pen picin' vai leh pil vai leh khan'toh vai zaw ding hi. I kibatna tampi omte puah in, i zuun leh zon' sangin i kibat lohna ding bekbek zonzon'na in kipumkhatna sangin kiphelkhapna ding piangsak zaw a, kikhenna ding lampi hong sialsak hi cih phawk ding thupi hi.

"Ek tam lua vok in gai zo lo hi."

- Thang Khan Lian

No comments:

Post a Comment