Monday, 22 June 2015

MI THAHAT PU HEM LAM TUNGDIM

MI THAHAT PU HEMLAM TUNGDIM

Hem Lam Tungdim kum 1865 in Pangsang gam-ah piang a, Pu Zam Huat’ tapa ahi hi. Amau unau numei 2 leh pasal 4 pha uh a, ei Zomite lakah mi thahat khat ahi hi.
Hemlam pen migi in kuamah tawh kitawng, kilai ngei lo mi hi a, kamtam in ciamnuih uk mahmah khat hi. Nitak ciangin a inn uh-ah lengla hau thei mahmah a, mi kamtam leh thugen siam ahih manin khuasung buaina, mo thu, gam thu leh khut khelhna mun tengah palai dingin seh leh teel-in na pang den hi. A kihelna peuh-ah buaina gen veng loh khat beek om ngei lo ci'n kigen hi. A neu, a lian in it in leh neel tek uh hi.
Hemlam’ zi Deihcing hi a, amah zong ei Zomite lakah numei tha cing, duang cing leh hat khat ahi hi. A zi in ama’ hatna mu ngei lo a, mi’ gen bek in za hi. Ni khat a zi tui tawi dingin khuan a, Hemlam in a nungah sim zuih hi. Luikhuk phak ma-in lamkawi khat-ah na busim a, a zi’ pai ding na ngak hi. A zi ong pai toh ciangin lam to-ah kal sawm ding bang a kigam lat khit ciang un Hemlam in a zi’ tuithei puak tungah lengto in kan ziau a, a mai-ah tu hithiat se hi. Tua ni a kipanin a zi'n a hat dan tel pan hi.
Ni khat Hemlam Moirang khua-ah va zin hi. A kik lam in Pangsang khua nawl-a khotung ah Sialpi hang lianpi khat (ta thum nei) in delh hi. Tua Sial hangin Hemlam bawh suk vat a, ahih hangin aman a kii ah manin lamkhang lamsak satna in nei ziau hi. Tua khit in a Sial in naih ngam nawn lo hi.
1925 in Lhahvom khua hausate’ inn sing pua dingin kuan hi. Khuasik laan lai ahih manin Hemlam zong khuasik in pha hi. A paina ah Zuang sing hoih mahmah khat mu a, tua sing tang mahmah in, a bul leh a lek/dawn lam a liatdan kikim hi. Laam 10 in sau a, khap 3 in gol hi. A lawm ten khuasik/damlo ahih manin tua sing a puak ding a phal loh hangun aman dam loh hang-a sing puak loh ding cih zum huai sa ahih manin tua sing mi 10 in a puak sawm uh aman a laizang takah lenin amah bek in gam lak panin khua sung dong pua lut giahgiah lel hi.
Khat vei a khua uah Lunkhaw kici khat in a inn-ah Zusa mei in a khut leh kamsiatna tawh a inn kangsak a, a inn sak lam dong peh to hi. Khua mi ten a phelh sawm hangin tua inn kangtum man veve hi. Lunkhaw nu’ dah lua in kapkap hi. Hemlam in, “Inn kat manin kahkah ding hilo hi, ken kal khat sungin kong lam kik sak ding hi,” ci hi. Tua ciangin a zing in a inn khuam ding teng pua a, a ni 2 ni in a innsun ding, a ni 3 ni in gua leh a kisam ding teng pua hi. A ni 4 ni in a bii ding at sak a, a ni 5 ni in khua sung mite tawh lam thak in zo hiau uh hi. Tua inn a liat dan a dung lam laam 8, a vai lam laam 3 in lian hi.
Pu Semthawng in mi hat 7 teel khia hi. Hemlam zong mi hat kanteh kan (high jump) hat mahmah hi a, din tum tan kan zo hi. Galkapbu - Assam Rifle Commandant khat in galkap tum ding in cial hi. Galkap a pan nop leh Havildar rank (belh thum) piak dingin Commandant pan ciam hi. A lawm a gual ten eng mahmah uh a, ahih hangin amah ut lo hi. Ahih hangin a sih ding kuan in a kisikna thu gengen hi. Pu Semthawng in Hemlam pen a cing (bodyguard) dingin zang hi. Mihat tampi a om tei hangin Hemlam sangin a muan zawk om lo a, Phaipi (Imphal) a hawh ciangin zong kizui sak den hi. 1940 pawl in Hemlam dam lo a, a khut tak lam tang thei lo hi. Tua a khut tang thei lo pen a lawm mihat dang ten a hazat man un a bum uh hi ding in ki-um mawh hi. 1949 in Phaihel ah peem uh hi.
Hemlam in 1932 in Mawngawn khua a hawh lai in khua mipi ten a hatna munuam in phinphin in na toto uh hi. Hemlam in, “Pute aw, kiphinphin kitoto kul lo hi” na cih san hi. Teek nung-a a hanta va lah ding cih ut lo hi. Ahih hangin Mawngawn khua mi ten a hanta mu nuam uh ahih man un toto ni loh uh hi. A tawp in Hemlam in tangvalte sam khawm a, “Beel khap 10 ong la un la, tui sung dim sak un” ci in thupia hi. Tangval ten a cih bangin hih uh a, aman zong a khut talte gel in beel khap 10 a lian, a sung a tui a dim-a om mal khat zong bua loin inn sungah dom lut ziau hi. Tangvalten teek nung guai nung a hi bang a hat lai ci in lungdam lahna dingin puan mong vom khat letsong uh hi.
Hemlam pen tulai natna nam khat Ashma (awm nat) nei a, upa ten gulpi sisan dawn leng phatuam hi ci'n um uh hi. Tua ahih manin amah zong gulpi mat dingin zon kipan pah hi. Ni khat Tuitha lui dungah a pai leh naupang hon khat in, “Pu aw, tua munah kisil ken gulpi om hi. Lawi cing ten zong hih mun-ah Lawi kibual sak ngam lo uh hi,” ci uh hi. Hemlam in naupangte thugen a zak ciangin, “Kei tua zong a vakvak hi veng e,” ci'n temta khat tawh tui sungah tuak khe suk pah hi. Gulpi na om takpi a, kilai uh hi. Gulpi a ngawng-ah man in, lui piau ah kai khia hi. A temta tawi tawh a ngawng atpah in gulpi’ sisan tawp hi. Tua khit in a natna dam tuam in kithei hi kici hi.
Hemlam in gulpi’ kua omna thei nuam hi cih thu Phaihel ten na za uh hi ding hi ven ni khat gulpi’ omna kua mu uh a, Hemlam hilh pah uh hi. Hemlam in khuavak ciangin gulpi’ kua toh ding kithawi pah hi. Ni thum sung a toh khit ciangin gulpi mu hi. Hemlam in gulpi’ mei ah man in kaih khiat sawm hi. Ahih hangin kai khia zo lo a, lo kuan vaiciahte cial khawm in a kaih hang un kai khia zo tuan lo uh hi. Tua ciangin upate thugen phawk uh a, Lukham ding sui in, “Hausa hi lai-ah na lukham ding om, na lu hong koih khia in,” a cih uh leh tua gulpi in a lu ong lakhia in tua a lukham suih uh-ah a lu ong nga hi. Tua khit phet in Hemlam in zong a heipi la in gulpi’ lu satsak a, sawt loin tua gulpi si hi. Hemlam in a si a dawn khit ciang in, gulpi’ sa nek dingin pua in, inn-ah ciah hi. Tua gul pen tuk thum a lian ahi hi.

1980 in Pu Hemlam in a it a ngaih teng nusia in si hi. A sih in kum 85 in upa hi.

No comments:

Post a Comment