Sunday, 24 May 2020

KAMKAIH TAWH UK LOH A PHAMAWH, THUTHEIHNA A NEI LO SAKOL LEH LA BANG KEI IN

KAMKAIH TAWH UK LOH A PHAMAWH, THUTHEIHNA A NEI LO SAKOL LEH LA BANG KEI IN

Islamic Golden Age hun-a physicians, astronomers, thinkers leh writer leh father of early modern medicine ci-in a kiciamteh Ibn Sina in, "Mihai khatin zu a dawn khit ciangin khuamial lakah a tuk leh a zu' i mawhna hi ding hiam?" a cih bangin lockdown order thukhun palsat leng dan (punishment) tuah theih hi cih thei buang in, mihai lah ahi lo, thukham palsat mi gilo (criminal) lah hi buang sam lo ngaihsutna nei khatin lockdown order palsat in matna a tuah a, dan a tuah leh thukham (law) mawhna hi ding hiam? Ahih kei leh government mawhna hi ci-in ngawh ngam teitei huai ding i hi hiam? Ui om muang kimlai na va suih a a hong pet leh a ui mawhna hilo hi.
Covid-19 pandemic sungin mihon kipawlkhopna leh on khawmna panin a virus know lawhsawn theih hi cih mikim in i theih ahih manin religious gatherings or group gatherings bans tawh kituak in mi tuak zah sanga tam zaw om khawm theih loh hi cih thukhun va palsat teitei a, a virus kizelhsakna pen gitlohna hi. "Mi khat in a vengte khat a poisak leh, ama hih bangin ama tung mah ah kithukkik ding a, guh kitan tang ding guh kitan, mittang tang ding mittang, ha tang ding ha kihih ding a, amah in mi khat a poisak bangin amah kipoisak ding hi. Ganhing a that pa in loh ding a, mi a that pa kithat ding hi. (Siampi Laibu 24:19-21)
"A kamkaih tawh uk lohin a phamawh, thutheihna a nei lo, sakol le la bang kei in. Migilote in gimna tampi thuak uh a, Topa a muangte ahihleh itna kip in a hu hi." (Late 32:9-10)
Sanggamte aw, note ahih leh a suakta mi ahi dingin Pasian in a hong sap ahi hi. Ahi zongin tua suahtakna pen na pumpi uh ut bangbangin gamtat theihna dingin paulam zonna-in nei kei un la, itna tawh khat leh khat kikhualna-in zang zaw un. Bang hang hiam cih leh Thukham khempeuh thu khatin kigawm thei a, “Nangmah na ki-it bangin na vengte na it in,” cihna tawh kitom lak thei hi. Ahi zongin note pen gamsa bangin khat leh khat kiphuai-in kipetkha le-uh cin na vekpi-un na siatlawh khak ding uh lauhuai ahih manin hoih takin na kidawm un. (Galati 5:13-15)
Thukham a kizahtak lohna ganhing bangin mihingte phengtat uh hi. Father of Political Science in a kiciamteh Aristotle in, "Mihing lim takin kidawm in a gamtat ciangin ganhingte lakah a hoih pen hi. Ahi zongin thukham leh thuman thutang tawh a kikhen ciangin a siahuai pen hi," (At his best, man is the noblest of all animals; separated from law and justice he is the worst or For man, when perfected, is the best of animals; but, when separated from law andjustice, he is the worst of all) a cih na man mahmah hi. Mihing in thukham zui loin, thuman thutang tawh kituakin mihingte i gamtat loh ciangin a kihtakhuai pen ganhing kisuak hi.
French philosopher leh Social Contract gelh Jean Jacques Rousseau (1712-1778) in, "Man is born free but everywhere in chains," a cih bangin mihingte in a suakta sa-in a piangkhia i hih hangin i suahtakna in ciangtan nei ahih manin i hei suk hei tohna khempeuh ah sik khainiang hong kibulh den hi. Suahtakna freedom leh rights in ciangtan na nei den hi.
✍️ Thang Khan Lian

PASIAN A KIKHEM ZO DINGIN NGAIHSUN KHA KEI IN

PASIAN A KIKHEM ZO DINGIN NGAIHSUN KHA KEI IN

Na kizepna ding nik leh puan na lei ciangin a colour vom mudah tuam sese loin na nawl khin tuan kei hi. Puan mul nei namte (woollen) zong lipkhap bawl tuam in na tuam koih sese kei hi. Ahi zongin mihingte om khawmna ahih kei leh kipawlna (society) sungah na om ciangin mivomte (Negro ci-in slang kammal tawh na sap zawk lai) na pum muhdah a, na simmawh bawl banah na neumuh zaw lai hi. Muslim minamte na gen ciangin mul haute, khamul saute ci-in lipkhap bawl in na pum muhdah hi. Na ngaihsutna lungsim leh lungtang pen muhdahna leh huatna (hatred), nang bek thupi kisa in kiphatsakna leh kiliatsakna (pride and ego), gitlohna (cruelty) tawh kidim a, Dawi mangpa' teenna BIAKINN na suaksak hi.
Nisim in na muh theih Pasian' bawlsa na mipihte leh minam tuamtuamte tungah itna nei loin deidantuam in, simmawh bawl tuam nei in, thupisim tuam nei sese (racism) napi cin cikmah hun in na muh theih loh Sianmang it ing na ci ngam lai zen hi. Covid-19 pandemic nasiat hun lai takin mihon kikhop khawmna panin a virua ngah theih a, sih theih hi cih zong telcian sinsen napi cin na Khristian mipihte nat leh sih ding khualna nei vei loin mihon biak piakna makaih teitei ngam veve lai napi cin na muh theih loh Sianmang ka it hi na ci ngam lai zen hi. Dawi mangpa zong tua bang liangin zuau khem sam kei ve aw!!!
Lai Siangtho in hih bangin na gen hi:
Mi khatpeuh in, “Pasian ka it hi,” ci napi-in a Khristian mipihte a muhdah leh a zuaupi a gen ahi hi. Bang hang hiam cih leh a muh theih a Khristian mipih a it lo mi in a muh theih loh Pasian it thei lo ding hi. Khrih in eite tungah hong thupiakna in: Pasian a it mi in a Khristian mipihte zong it ding hi, cihna ahi hi. (1 Johan 4:20-21) Jesuh in Farisai leh Saddusi mite kiangah Thukham lian pen bang hiam cih dotna a dawnna ah, "Na Topa Pasian uh, na lungsim khempeuh, na nuntakna khempeuh, na pilna khempeuh, leh na thahatna khempeuh uh tawh na it un, a cihna ahi hi. A nihna in: Nangma pumpi na it bangin na vengte na it in, cihna ahi hi. Hihte gel sangin thukham a lianzaw a dang om nawn lo hi,” ci-in a dawng hi. (Mark 12:30-31)
Car koihna mun (garage) ah na om man lel hang ahih kei leh vanleng koihna mun (hanger) ah na om hang lel tawh car ahih kei leh vanleng na suak tuam kei hi. Biakinn sungah na om leh om loh man, lockdown order hun in government in public or religious gatherings ban a koih lai-in palsat in, kikhopna na makaih manin Khristian muanhuai leh citak hong suaksak tuam lo hi.
"Pasian a kikhem zo dingin ngaihsun kha kei un. Mi khempeuh in ama vawh nam khaici mah ngah kik ding hi."(Galati 6:7)
Bottom Line: Being in a Garage does NOT make you a car, so being in Church does NOT make you a Christian either.
Zakna ding bil a nei khempeuh in na za ta un 👂!!!
✍️ Thang Khan Lian

Saturday, 23 May 2020

EI KHAMTUNG MITE' BIAKNA LEH POLITICS SAN ZIA GULHIK CILGEHNA


EI KHAMTUNG MITE' BIAKNA LEH POLITICS SAN ZIA GULHIK CILGEHNA

Ei khamtung mite pen i Pasian' thu up zia leh i Khris nungzuih zia tawh Pasian' thu leh Khristian ngeina kikeel ki ngat semsem bang a, Pasian kammal leh Khris lim leh mel tawh kigamla semsem bang zawsop ahih manin a dahhuai banah lungngaihhuai hi. I politics san ziate zong politics taktak - tangpi tangta noptuamna (public welfare) ngahna ding tawh kigamla mahmah lai bang hi. Hih thu hangin leitunga Khristian a kicite lakah i milip pha zah tawh en ding hi leng, ei Zomite pen gupkhiatna cialpi, crusade, camp bawl mun pen kihi kha ding a (i bawl hun bekin Bethsaida bui kiloksak pialpial in dai pah), politics ah minam dangte nungdelh thapai den minam kihi ngitnget den hi. (huih lak i khuttum tawh tumtum pong)
  • LST sungah,"Topa zahtakna in pilna kipatna hi a, mihaite in pilna leh thuhilhna don lo uh hi," (Paunak 1:7) ci napi-in i LST thu san zia in hong humhai liang hi zawzen hiam LST tawh a kituak vet loin a kampau leh gamtang biakna siate leh gam makaite i biakmilim pasian (idol) zah in i haipih liang a, thuman lopi leh a kilawm lopi nangawn ah i pum gup ngamna dingin hong bumhai hi. Thuman leh thutang tawh hong pilna thu gente leh hong thuhilhte Pasian leh Khistian langpangte hi ci-in i ngawh zawsop uh hi.
  • Topa Jesuh in, "Keimah in Lampi ka hi a, Thuman, leh Nuntakna zong ka hi hi. Kei hong suang loin Pa kiangah kuamah tung thei lo ding hi." (Johan 14:6) na ci napi-in nisim in i zuih ding lampi i totna ah i Topa Jesuh i etteh ding sangin Khristian min paulap in a phengtat sia man lote leh makai thuman lote etteh in kizui zawsop hi.
  • Jesuh in, "Keimah in thuman ka hi hi," ci napi-in thuman tawh i sung kituak vet lo sese a, thuman lo, zuau thu leh upmawh thu kiphuaktawm conspiracy theories leh propaganda cihte in hong bumhai zo zaw a, tuate mittaw sial khau let in kinei a, Zomi kimlai Zuaumi leh Zuaugum a suak khin kitam mahmah khin zo hi.
  • Jesuh in, "Keimah in nuntakna ka hi hi," ci napi-in Covid-19 lockdown hun in i bitna ding leh a virus panin i kipelh i suahtakna dingin Israel mite pulnatna in a vat lai-in a innlum a lolum uh-ah a kikhumcip uh bangun i kikhumcip ding pen haina zah in a ngaihsun leh a virus i ngahna ding, a natna i kilawhsawnna ding, i sihna dingin mihon kikhopna ah hong makaih leh hong nawh siate leh gam makaite khemna in hong bumhai khin mang hi. I sih theihna dinga hong makaihte a pakta henhan minamte ihi lai zen uh hi.
  • Jesuh in, "Kei, tuucing hoih ka hi hi. Tuucing hoih in a tuute sihpih ngam hi," (Johan 10:11) ci napi-in Khristian min paulap in politics ah Khristian biakna meetbawl in a tuute sih ding phamawh a sa vet lo tuucing gina lo muan leh suan in kinei zawsop hi. Tuu nei taktak a hilo, a kicialtawm tuucingpa peuh muang zawsop i hih manin ngia khawng a muh ciangin a tuute nusia-in a taisan, ngiate mat dingin a nusiatsan leh a tuute a kithehthang gawpsak tuucing gina lo peuh kimot zuih henhan ngam zaw hi.
  • Pasian kiangah, 'Topa, Topa aw,’ a ci mi khempeuh, vantung ki-ukna sungah lutthei kim lo ding uh a, vantungah a om Pa' deihna bangin a gamta teng bek lut thei ding uh hi (Matthai 7:1) ahih manin Pasian min leh Khristian min a paulap khempeuh Pasian deihna banga gamta uh hiam cih sittel lopi-in i mot zuih khak leh HELL ah hong tunpih ding mitte a kimakaihsak kisuak ding hi.
  • Tua ahih manin Jesuh in a nungzuite kiangah, "Kidawm un la, mite' khemsa-in ta kei un." (Matthai 24:4) ci-in hong vaikhak sa thu mangngilh loin, mutpu leh mut siamte' kamzol ah vasa thang awk bang loin kikhemsaksak nawn kei ni. Topa Jesuh in ngia hon lakah tuu a kikhah bangin eite hong sawlkhiat ahih manin gul bangin pilvang in, vakhu bangin migi ni (ref. Matthai 10:16)
  • Covid-19 pandemic nasiatsan lai takin lungkhauh in government lockdown order lehdo leh palsat sese loin leh CORONA VIRUS missionary suak liangin a virus i va hawm kawikawi sese loh in zong i omna mun khempeuh ah Pasian biak theih lua hi. Bang hang hiam cih leh Khristian taktak i hih leh i pumpi pen Pasian in huhpa dingin a hong piak Kha Siangtho' teenna biakinn ahi hi (I Korin 6:19) "Biakpiakna sangin thu man' ding hoih zaw a, tuutal thaute sangin thu ngaih ding hoih zaw hi. Bang hang hiam cih leh lehdona pen aisan mawhna bangmah hi a, lungkhauhna pen mawhna leh milim biakna mah a bang ahi hi," (I Samuel 15:22 (b)-23).
  • Jesuh nung i zuih lai takin i zuih pa (Jesuh) mitsuan loin biakna doctrine bekbek a haipihte (Thukham hilh siate, Farisai leh Saducci leh siampite) na mitsuan luat khak leh nungzui Judas Iscariot bangin na Topa Jesuh ngun peek sawmthum tawh zuakin na hehhek kha zawsop ding hi. (Matthai 26:15). Biakna siate sangin a singlamteh pua-in na zuih Jesuh bek na mitsuan kei leh nungzuite bangin Jesuh peuh sikha na sa kha ding a, Peter bangin (leitung vai leh sia man lote hong pattah thu man lo teng awlmawh in) tuihual lakah na tum suk ding thubaih hi. (Matthai 14:22-30)
Khamtung mi ei Zo' suante i mainawt theih lohna leh khantoh ding banga i khantoh theih loh pen a lamdang hilo hi. Biakna leh politics i san zia pen pum gup leh haipih ideologies bek mah kipaipih a, thuman hi cih thei kilkel napi-in na pum gup luat manin thuman hi ci-in na san theih/nop lohna, gitlohna hi cih thei napi cin gitlohna hi ci-in letkhan nop lohna, thukham pasatna hi ci-in thei kelkul napi-in pum gup tenten veve ngamna, hoih lo hi cih thei sinsen napi-in sia mah hi na cih nop lohna, khial deuh sam mah e, man lo hi cih thei napi-in. "Kei muhna leh din'na panin khial loin man veve hi... a bangbang ahi zongin phamawh kei, gum veve lel ning," ci tenten pongin i thu let khat mit taw sial khau let bangin i let tentanna ahi (a nuai-a milim dan linlian lungsim nei i tam luat lai man hi).
Thuman lohna leh gitlohna leh thukham (international law, human rights, constitution, by-law) palsatna teng peuh pum gup, thuzuau leh upmawh thu sial upna ah i kihon thutuah uh leh i kipumkhat henhan bangun thumanna, migitna leh thutang ah i kipumkhat uh a, thuman leh thutang i gup ngam ciangun kikhangto taktak zo pan bek ding hi.
By: Thang Khan Lian

Thursday, 21 May 2020

*TEDIM PAU EIMAH PAU; KUA DANG PAU HI PEUHMAH LO*

TEDIM PAU EIMAU PAU; KUA DANG PAU HI PEUHMAH LO

I Lai Siangtho (LST) leh labu a kampau i zat uh Tedim pau pen beh khat ahih kei leh nambing khat bek i pau hilo hi. Tedim mite' pianna a khang khanga kam tawh a kigen (orally) toto tangthu ciamtehna ah Tedim mite pen AD 1200 kum pawl in Ciimnuai a teng mite pau hi. Kalzang hausa Pu Gui Mang Guite-te unau in a sa ben'na uh-ah mun kidawh, ni suah ni tum dan gan pan-a mun hoih khat a muhna uh a tun khitun tui zong om a, te kelkel, te dimdim mun ah khua hong sat uh hi. Tua khua min Tedim ci-in phuak uh hi.
1810 kiim pawl in Lamzang panin Tedim khua-ah Pu Kam Hau teng a, gam uk ding panmun hih bangin hawm uh hi: Pu Kam Hau ukpi, Pu Mang Gin Hatlang - Galmapi (galkapmang); Pu Khoi Lam Hatzaw - Thu leh La (vanpi) vaihawm; Pu Kim Thuam Zilom, Pu Tel Khaat Thawmte, Pu Pau Am Samte, Pu Cin Kim Lethil leh Pu Pau Vum Sukte cihte upapi ahi uh hi. Hih ulian teng kithutuakin diamdiamin vaihawm uh ahih manin amaute lang ah kuamah pang zo nawn lo hi. Mun tuamtuam pan Teizang, Dim, Thado, Guite (Paite), Vaiphei kampau a tuamtuamte in beelin tengkhawm uh hi.

KAMPAU THU A SIAMTE' (LINGUIST EXPERT) MUHNA

1904 kum in Sir G.A. Grierson, C.I.E., Ph.D., D.Litt., I.C.S. in India kampau tawh kisai laibu "Linguistic Survey of India" Vol 3, Part III sungah Kuki-Chin Group ci-in Zo kampau teng tangthu a gelhna "Map illustrating the dialects of Kuki-Chin Group" kici a laibu sungah amasa in Meitei kam gol pen in, a zom ah (nihna) Tedim leh Lusei pau, a thumna ah Zahau, Lai, Sihzang, Tashon leh Sho kampaute hi.
Meitei kam lo buang Tedim leh Lusei kam pen zat kim dinga hoih pen in ngaihsun ahihna kithei hi. British & Foreign Bible Society (Burma Agency)-te' Rangoon a Secretary a sem Rev. W. Sharett in 1911 kum December kha-in kampau thu kan in Zogam ah zin kawikawi hi. London khuapi-a BFBS Secretary Rev. R. Kilgour, D.D. lai a khakna sungah Zogam pen gamkhen (sub-division) thum kisuah - North, Central leh South ci-in khen hi. South lam ah Hakha (Lai) pau bulsak a, Central ah Falam (Laizo) bulsak a, Tedim gam pen North lam ah om a, gamkhen lakah a zai pen leh golpen hi. Kumpi uliante leh thutheite in taang kam (lingua franca) pen hih Tedim gamkhen panin piang thei bek ding hi ci-in laikhak a, Tedim kam pen taang kam dingin hoih a sak penna na gen hi.
Zomite adingin Romanised alphabet tawh Zolai hong bawlsak JH Cope in Zolai a bawl ma-in Pau Cin Hau' lai (Laipian) leh Sihzang kam na kizang hi. Tedim hong tun khitin Cope in Tedim kam sin ding kipan pah hi. Tedim kam hilh dingin Tedim gam sunga Tapidaw suak masa pen ahi Khuasak panin Pu Pau Suan leh Pu Thuam Hang-te' Hakha ah sam in Sihzang pau sin hi. April 10, 1910 in Tedim ah Cope hong tung hi. Tedim gam-ah Cope-te nupa a om zawh a sawt tektek ciangin Sihzang kam pen Tedim gam sunga om mi a tam zawte in tel khin lo uh hi cih hong mukhia uh hi.

TEDIM PAU ZAT DING VAI KIKHOPNA LEH KAMKUPNA

Tua ahih manin 1919 kum in Tedim gam ah Zolai hilh ding ahih ciangin kua kampau tawh kihilh ding a, kua kampau zang ding cih thu Cope topa in makaih in thu kikupna lianpi na nei uh a, Cope in Sihzang pau tawh mangkam "Jack, The Giant Killer" a kici panin a tei Hat Lian Bu laimal 20 bang a pha Tedim gam-a khua hausa khempeuh a kihel kimna mun Tedim Vuandok zum haipi nuai-ah (tu in kiphuk ta) simkhia hi. Ahi zongin Sihzang pau tel khin zo lo uh hi.
1) GUITE KUAL TAANGMITE' THU SUNNA: Tuimui khua hausapa Pu Mang Za Thang in, "Ko Sihzang kam tel kim kei ung; ko Paite kam lah a tel lo tam zaw ding ding na hih manun Tedim kam hileh tel kim pen ni," ci hi. Ama' thu sunna Haiciin khua hausa Pu Tual Pum in thukimpih hi.
2) THAHDO KUAL TAANGMITE' THU SUNNA: Hiangzang khua hausa pu Zam Khaw Thang in zong, "Tuimui hausapa' cih mah bangin Tedim kam kizang hen," a ci hi. Ama' thusun Hangken khua hausa Pu Kam Pum in thukimpih hi.
3) ZO KUAL TAANGMITE' THU SUNNA: Phaitu khua hausa Pu Khan Thawng in zong, "Paite leh Thahdo hausate' thusun mah bangin Tedim kam kizang hen," ci hi. Hih thu sunna Salzang khua hausa Pu Zang Khaw Lian in thukimpih leuleu hi. A dang a gen nuam na om uh hiam ci-in a kidot ciangin a gen dang om lo ahih manin Tedim gam Zolai sinna ah Tedim kam tawh lai gelh ding leh Tedim kam zat ding cih thukimna a nei uh hi.
Zosuante in taang kam (lingua franca) kinei zo lo nai lo a, tanglai pek panin Tedim kam leh Lusei kam pen a kicing pen leh a kitel kim pen kam in a kikipsak ahi hi. A taktak in Zolai leh Zo kam/pau i cih pen zaipi i gen nopna ahih tei hangin a kinei zo nai lo hi zaw a, Tedim, Paite, Vaiphei, Lusei, Thahdo, Simte, Hmar cih bangin i paubing (dialect) ciat kinei ngaingai bek a, Zosuante in taang kam leh taang lai (lingua franca and common literature) dingin Zokam leh Zolai taktak a kinei nai lo hi zaw hi.
Tedim kampau pen a kuamah aa hi tuam loin Tedim khua-a pau leh ham tuamtuam a tengkhawmte pau kigawm panin hong piangkhia - i neihkhop taang kam hi. LST i neihsa teng zong hun khin zo ahih manin laibu hoih nono i tei nai lohte tei zawk a, a kisam zaw Bible Concordance, Bible Dictionary, Bible translation i neih nai loh nam nihte:
1. “Formal equivalence” – a word for word rendering of the original language into whatever language the reader needs, i.e. English. Every effort is made to retain both the word order and sentence structure of the original Hebrew or Greek.
2. “Functional equivalence” – more of a ‘thought for thought’ rendering of the original text. Also referred to as ‘dynamic equivalence’. The goal here is to produce in the reader’s language (i.e. English) the closest equivalent in both meaning and style of the original Hebrew and Greek (and Aramaic) cihte khawnga tei masak zawk huai lai hi. Tua banah kampau dang tawh LST tei behbeh sangin Hymn songs i tei nai loh tampite tei masak ding poimawh zaw lai ding hi. Kampau tuamtuam in a kitei khinsate leh Tedim kam a tel khin nai lo lailai ihih leh bel kampau dang tawh tei le'ng a siatna ding bel om lo hi.
T = TEDIM KUA ZOMI KHUA
T= TEDIM PAU EIMAU PAU
✍️ Thang Khan Lian

Wednesday, 20 May 2020

HISTORY ETKIKNA - EAST TIMOR GAM TANGTHU TOMKIM IN ET PAKNA


HISTORY ETKIKNA - EAST TIMOR GAM TANGTHU TOMKIM IN ET PAKNA

East Timor gam tangthu (history) adingin May 20 ni pen 1702 kum pek panin gam keekte' ukkhumna nuai-ah kum zalom 16 panin 1975 kikal dong kum 273 (centuries of colonial occupation) sung a om khit zawh in kum sawm tampi sungin minam khat beisakna ding ngimna tawh kisiansuahna dingin kilom thahna (decades of genocide) a thuak khit nungin socialist revolutionary guerrilla in hangsan takin a lehdona leh leitung bup nawhna (international pressure) hang tawh kithuah in suahtakna a ngah ni uh ahi hi.
Kum zalom 16 hun lai, 1702 kum panin Portuguese gam keekte in East Timor ah gam va keek uh a, Portugal colony suak sak uh hi. A gam nitumna lam-a tuikulh gam lam teng (tu-in Indonesia gam i cih lam teng) Dutch gam keekte in gam va keek uh a, The Netherlands colony suak ahih manin gam keekte ukna nuai-ah kum 273 sung piikpeek henkol tangin East Timor na om hi. 1974 kum in Carnation Revolution kici hong piang a, tual gal tawlkhat sung hong piang ahih manin Portugal in a colony (East Timor) nusiatsan manin revolution makaih Marxist-Leninist Revolutionary Front for an Independent East Timor (FRETILIN) in 28 November 1975 in suahtakna (independence) kingah ta hi ci-in hong tangkopih hi.
Ahi zongin tuikulh neu tuamtuam a omna gam (archipelago) sungah communist state (gam) a pian' khak ding a kihtakna hangin US tawh kigulluk in America in a nungthuap Indonesia gam-a US-backed right-wing military dictatorship (military leader Suharto makaih) in East Timor in Portugal panin suahtakna a ngah khit nung ni kua zawh in va sim in va do (invaded) hi. American huhna tawh Indonesia military dictatorship in December 7, 1975 in East Timor gam a va sim khit nungin ngongtatna leh siatna lianpi a piangsak gam ki-ukkhumna (brutal and devastating occupation) suaksak hi. Suharto' Indonesian military dictatorship in east Timor gam a ukkhum hun sungin genocide nasia mahmah piang a, milom thahna leh anna zangin gilkial dangtak in koihna (mass killings and enforced starvation) hangin East Timor gam milip 20% lom sih uh hi ci-in academic consensus in tuat hi.
Chinese communist leader Mao Zedong, Bissau-Guinean and Cape Verdean agricultural engineer, intellectual, poet, theoretician, revolutionary, political organizer, nationalist leh diplomat ahi Amilcar Cabral leh Cuba gam-a revolution movement in United States in galkap thahatna tawh gamdang leitang sunga gam va keek in a va ukkhumna langpang in a lehdo (anti-imperialist resistance) mite political visions leh ideologies panin tha la-in FRETILIN makaite in a makaihte un East Timor gam Indonesia in a ukkhum hun sung teng suahtakna a ngah theihna dingin guerrilla campaign tawh lehdo uh a, military wing FALINTIL in hun sawtpi mipite gupna leh thapiakna tawh galdona "protracted people's war" strategy kici hong zang uh hi.
Military wing FALINTIL makaih in Indonesian military dictatorship ukkhumna a lehdona dingin resistance movement tawh lehnan' uh a, mipite gupna (mass popular support) hong ngah hanhan uh hi. Indonesian military dictatorship ukna panin suahtakna ngah sakin a gupkhiat khitsa uh leitangte pen "liberated zones" ci-in koih uh a, hih munte ah lingko kikim lohna leh kinengniamna (inequality and oppression) nam omte khempeuh beisak ding a hanciam ban uh-ah kipawl khawmin lokhawhna panin khaici pian'sakna (organized agricultural production), health care leh popular education a om theihna dingin hanciam in mapang uh hi.
1998 kum Indonesia gam mite in US nungthuap military dictator Suharto a cimtakna uh thuak zo nawn loin mipite kiphinna leh lehdona "mass uprising" kici hong pan uh a, mass uprising in aana tawh dictator Suharto a thuneihna za panin a kitawpna (resign) dingin nawh in lawnkhia zo uh hi. Tua khitin Indonesia leh Portugal makaihna tawh UN-sponsored agreement thukimnna bangin mipi tam zaw deihna lakna (referendum) nei uh hi.30 August 1988 referendum vote khiatna clear majority (78.5%) in East Timor independence gum uh a, Indonesia gam sungah mah om autonomous province in Special Autonomous Region of East Timor (SARET) kici in om lai ding deih lo uh hi.
Referendum a kineih khitin Indonesian military-supported East Timorese pro-integration militia leh Indonesian galkapte in referendum thukhenna a thukkikna leh dawnna dingin ngongtatna (violence) leh terrorism zangin military campaign (operation) hong pan kik leuleu uh ahih manin Timorese mi 1,400 a kilom thah banah West Timor gam mi 300,000 galtai uh hi. Hih hun sungin East Timor gam-a infrastructure - innte leh lo ading tui lakna (homes, irrigation systems), water supply systems, electrical grid leh sanginnte 100% dektak kisusia hi.
Indonesian government ngongtatna zadah in Portugal, Australia, US leh gam tuamtuamte ah political activists mite in lungphona nei-in a governments un action a lakna dingin nawhna bawl uh hi. Indonesia leh Indonesian forces galkapte in East Timor gam a thuneih khumna nusiatsan khit un East Timor gam UN Security Council Resolution 1264 thukimna bangin gam 17 panin galkap 9,900 multinational military force - INTERFET (International Force for East Timor) kici 20 September 1999 in kisawl a, UN-sanctioned military force thuneihna nuai-ah hong om hi. Hih hun sungin galkapte leh Indonesia galkapte a gum thau tawite (soldiers and armed pro-Indonesian paramilitaries) in East Timor mi tul tampi a thah kik ban uh-ah East Timor gam sung buildings (inn) 80% kiim halsak uh hi.
20 September 1999 panin Australian-led peacekeeping troops galkap International Force for East Timor (INTERFET) kicite in ni nga sungin East Timor gam-a ngongtatna leh mi lom kithahna hong beisak uh hi. Tua khit October 25, 1999 in East Timor gam-a ki8-ukna leh kivaihawmna (administration) khempeuh UN in United Nations Transitional Administration in East Timor (UNTAET) kici pansan in thuneihna la hi.
14 February 2000 in INTERFET galkap kikoihte kilakhia a, UN khut sungah military command ki-ap hi. 2001 kum bei kuan in East Timor constitution gelh ding leh February 2002 ciangin constitution gelh a zo dingin constituent assembly election nei uh hi. 20 May 2002 in East Timor in suahtakna (independent) ngah in sovereign state khat suak ngawngaw a, a President dingin Xanana Gusmão in kiciamna nei hi. 27 September 2002 in UN ah East Timor gam a member in kisangin kiguang lut hi.
Sources: Red Fish and Wikipedia
@ Thang Khan Lian #ZUNs reports

Tuesday, 19 May 2020

TU IN JESUH' TAWH OM KHAWM TA HI: CHRISTIAN APOLOGIST RAVI ZEKHARIAS KUM 74 A PHAK IN SI

TU IN JESUH' TAWH OM KHAWM TA HI: CHRISTIAN APOLOGIST RAVI ZEKHARIAS KUM 74 A PHAK IN SI

May 20: Khristian doctrine a gum cinten (apologetics), laigelh leh thugen minthang Ravi Zacharias in cancer natna tuampi khat nipi kal tam lo a do khit nung leh kum 74 sung a nuntakna leitung ah a zat khit nung May 19 in hong sihsan ta hi. Zacharias’ tanu, Sarah Davis in Ravi Zacharias International Ministries (RZIM) website ah a message a post na-ah “Ravi Zacharias, Now With Jesus,” cih thulu zangin Khristian thu upna gumpa in hong nusiatsan ta hi cih post hi.
"Ka pa in a gen nop den thu pen amah a Gumpa, Jesuh Khrist hi. A nuntakna bei kuan nangawn in, husan leh pauna hamsa sa-in a thanem dongin holimna in Jesuh leh Pasian nasepte gen hi. Kum sawm-le-sagih sung (Pasian) uplahna, lamet bei in omna leh uplohna hangin guallel in a om mipa Pasian a gualzo nuntakna leh Lai Siangtho kammal um dingin a sapna lamdangsakna tawh kidim den hi. Kum 48 sung hih thu leitung bup-ah tangko kawikawi hi," ci-in Sarah Davis in RZIM website ah gelh hi.
Davis in a pa’ luanghawm khakkhiatna dingin public memorial a kineih ding zia kician nai loin kingai lai hi ci a, paak hong khak nuamte in RZIM nasepna dingin hong pia zaw un ci-in nget hi. “Ni dang sangin tu ni-in ka pa nungta zaw hi. Ama' sik leh tangin Pasian tungah lungdam i ko uh a, tawntung innpi ah Ama’n hong sap ma dongin thuman tangkopih in Pasian’ adingin i nuntakna uh ki-ap pha kik in i kiciam pha kik ding ding uh hi,” ci-in Davis in gen beh hi.
RAVI ZEKHARIAS’ TANGTHU TOMKIM IN ET PAKNA
March 26, 1946 in Madras, British Raj (tu-in India) ah Frederick Antony Ravi Kumar Zacharias na piang hi. Kum tam lo a phak in a innkuan un Delhi ah peem uh a, tua mun ah khangkhia hi. Khristian innkuan sung pan-a khangkhia ahih hangin kum 17 a phakin amah leh amah kithat (kisihbawl;suicide) sawm in gu (poison) a dawn ma dongin biakna thu don loin um lo hi. A kisihbawl sawm hangin si zo loin zato inn ah kipuak a, zato inn ah lup lai-in Youth for Christ director in Lai Siangtho va pia a, a nu’ kiangah Johan 14 sung a simsakna dingin ngen hi. Ravi in Johan 14:19 sunga, “Tawl khat khit ciangin leitung mite in kei hong mu nawn lo ding uh hi. Ahi zongin kei ka nuntak mah bangin note zong nungta ding na hih manun note in kei na hong mu ding uh hi,” a cih in ka nuntakna hong kheel hi ci hi. “Khristian upna a a gum ding leh evangelist mission na sem ding, mite in Jesuh Khrist sungah thuman a muhna dingun a nuntak sung a gum dingin kipia khia hi. Hyderabad ah international Youth Congress ah kum 19 a phakin Asian Youth Preacher Award pahtawina Ravi' tungah a kipiak ni-in thugen dingin sapna a ngahna kipsak hi,” ci-in Ravi Zacharias International Ministries ah kigelh hi.
1966 kum in a innkuanpihte tawh Canada gam-ah Zacharias peem uh a, 1972 kum in Ontario Bible College (tu-in Tyndale University a kici ta) panin undergraduate degree ngah a, Trinity International University panin M.Div. ngah hi. 1990 in Cambridge ah Church of England theological school Ridley Hall ah kha thum sung hun va zang hi.
KHRISTIAN THU UPNA DOCTRINE A GUM PA (Apologetics)
1980 kum in Christian and Missionary Alliance in Ravi’ tungah ordination pia uh a, 1984 kum in Ravi Zacharias International Ministries hong phuankhia hi. 2017 kum in apologetics training center phuankhia hi. Tua dingin RZIM in leitung mun tuamtuam ah offices 16 tuamtuam ah nasem 200 a guaihte lakah full-time leh supplement (adjunct roles) a sem 80 apologetics speakers kihel in nei uh hi.
Zacharias pen radio a thugen minthang khat hi a, nipi kal sim in a weekly program “Let My People Think” kici gam 30 valte ah 2,000 outlets bang kihawmkhia hi. Ravi in university, pawlpi tuamtuamte ah Khristian doctrine a gupna thu genna (apologetics speeches) a neih kawikawi banah US gam sung leh gam pua lam, Berlin Wall a kicip khitin Eastern Europe kihelin mipite kikhopna munte a thugenna nei kawikawi hi.
2017 in Washington, D.C., ah World Summit in Defense of Persecuted Christians; 2015 in Ottawa, Canada ah National Prayer Breakfast Ottawa; 2003 in Mozambique gam-a First Annual Prayer Breakfast for African Leaders cihte ah a kihel banah New York khuapi-a United Nations’ Annual Prayer ah tampi vei kihel hi. 2004 kum in mi 7,000 kiim a kihelna Protestants leh Church of Jesus Christ of Latter-day Saints in thu kikopkhopna lianpi a neihna uh-ah thu va gen hi. Hih munah a kihel manin Mormon theology gum hi ci-in gensiatna tuak hi. Ahi zongin Ravi in, “Latter-day Saints Church thuhilhna gensiat sak sangin kitel takin i thu upna leh i kipiak khiatna bulphuh in i upna bulphuh in itna tawh i lam theihna dingin i kalsuan theihna hun hi,” ci-in dawng hi.
A LAIBU GELHTE
Radio programs panin a thugenna, thugen dingin a kicialna munte ah thu a va gen kawikawi banah Zecharias in Christian apologetics thu tawh kisai laibu tuamtuam na gelh hi. A laibu gelh masak pen “A Shattered Visage: The Real Face of Atheism” kici 1990 in Wolgemuth & Hyatt in khensakin kihawmkhia a, tua khitin kipuahpha kik in kihawmkhia hi. A laibu gelh dangte: Jesus Among Other Gods: The Absolute Claims of the Christian Message (2000), The Lotus and the Cross: Jesus Talks with Buddha (2001), Light in the Shadow of Jihad: The Struggle for Truth (2002), The Lamb and the Fuhrer: Jesus Talks with Hitler (2005), New Birth or Rebirth: Jesus Talks to Krishna(2008), and The Logic of God: 52 Christian Essentials for the Heart and the Mind (2019), cihte kihel hi.
A HUN NUNUNG LAM IN THUBUAITE (Later controversies)
November 2017 Pasian om hi cih a um lo laigelh atheist blogger Steve Baughman in Ordinary Times website ah thu saupi a gelhna ah, Zacharias in a academic credentials neihte a man lopi-in gelh in tuangsak hi ci-in ngawh hi. “1980s kipat cil lai pek panin Ravi Zacharias in amah leh amah ‘Dr. Zacharias’ na kici a, doctoral degrees tampi nei hi ci-in kigen hi," ci hi. “Ahih hangin graduate level academic program ah Ravi Zacharias in a min khum in na kah ngei lo a, a buaih ngahte doctoral program sanga niam hi. Religious institution min a kiza ngei lo leh thei ngei lo panin Bachelor’ degree leh non-academic Master of Divinity degree ngah hi… supportive Christian schools panin kum tampi sungin doctorate degrees ka ngah hi ci-in kigen hi,” ci-in Baughman in a lai gelhna ah ngawh hi.
RZIM in hih ngawhna vai tawh kisai a dawn’na a statement panin a genna ah, Zecharias’ academic credentials, pawl khatte entities (institutions) pua lam ah a man loin a kigelh khakna om mah a, honorary degrees ngah mi pawl khatte “Dr.” ci-in a kisapna leh gelh khakna mun tampi ah om hi. “Tu lai takin RZIM team members 11 in doctorates ngah om uh hi. Tuate lakah Ravi kihel kha lo a, doctorate degree ka ngah hi kici ngei lo hi. A beisa hun lai-in Ravi’ min mai-ah ‘Dr.’ ci-in ka materials maite uh leh ka website uh-ah a kigelhna om mah a, ahi zongin honorary doctorates ngahte in tua bang title a kizat uh pen a kisang thei gamtatna leh a kilawm a kituak mah ahi hi. Ahi zongin tua bangin title min a kizatna hangin kinialna piang thei ahih manin kizang nawn lo hi,” ci-in RZIM in hilhcianna bawl hi.
Tua bang hun lai-in pasal nei khinsa nupi khatin 2014 in Canada ah hun zatna event khat ah kei leh ka pasal tawh Ravi a kimuh khit nungun relationship hoih lo ka nei kha uh hi ci-in ci-in Canadian ministry supporter Lori Anne Thompson kici in angkawm dingin hong zol hi ci-in ngawh a, Zacharias in a kilawm lopi-in sex thu hong text (sexting) banah emails kilawm lopi hong khak hi ci-in ngawh hi. Christianity Today magazine report in Zacharias in Thomson’ tungah RICO suit filed hi ci hi. Hih case vai November 2017 in kisiangsak hi. December 3, 2017 in Ravi in a statement bawlna ah, “Siang takin gen leng public ahih kei leh private in Thompson ka kimuhpih ngei kei hi. Maan kilawm lo leh messages kilawm lo ka khak ngei kei hi. Tua bangte ka khak hi cih thuman tawh a lahna ding teci om lo hi. Ka zi lo buang numei dang tawh tua bangin kiholimna leh thukizaktuahna (communication) ka nei ngei kei hi. Ka zi, Margie ka teenpih khit nungsang ama tungah a tawntung in ka citak hi,” ci hi. Ahi zongin Thompson tawh non-disclosure agreement a neih uh tawh kituakin Ravi in Thompson tungah kisihbawl ding hi’ng ci-in vauna bawl hi cih ngawhna vai dawn’na pia lo hi.
Thukankhiat a kineih khit nung March 2018 in Christian and Missionary Alliance in Zacharias’ minphatna za kipiate (credentials) ngawhna vai tawh kisai thuman hi cih kimu lo ahih manin ka lakkhiatsak kei ding uh ci-in pulak hi. “Hih ngawhnate tawh kisai mipite mai-ah kikup dingin kilawm lo a, thuman hi cih a lahna ding teci (evidence) omte panin C&MA policy nuai-a formal discipline basis kisamte ngawhna kibawlte in zui lo hi,” ci hi.
A SIH KUAN
March kha-in Zekharias’ taksa leh guhte kizopna ah cancer tumdangpi khat sarcoma kici a nungzang guh a ki-at khit nipi kal tam lo khit nungin kimu hi. Tua hun in Zacharias in, “Ka nung ki-atna (back surgery) panin ka dam siang dong hong ngak ding uh a, nipi kal 4-5 khit ciangin a cancer a kibehlap lohna dingin treatment kipan ding hi. Hih vai tawh kisai-ah Pasian ka muang uh a, Pasian’ khut muanhuai hi cih cih a teci kimu khin zo hi,” ci hi.
May 8 in RZIM CEO leh Ravi’ tanu Sarah Davis in social media ah a pa’ cancer treatment (chemotherapy) a kipat hangin lawhsam hi cih pulak a, “Ka pa a kem cancer natna lamsang siam siavuanpa (oncologist) in hih banga cancer khauhpai kimu mengmeng lo (vang or rare) mahmah a, hi zah val in a kep ding dan kithei nawn lo hi ci-in hong zasak hi. Zatui lamsang in kam in gen ding hi leng ahih theih tawp dong uh hih khin zo uh hi. Dahna lianpi tawh ka kidim hangun lungmuanna zong ka nei uh a, Pasian in na khempeuh thei a, na khempeuh mu a, thuneihna khempeuh a neih banah amah hoih hi cih thuman hi cih muang in kinga in ka tawldam uh hi,” ci-in gen hi.
THUKHUPNA:
Canadian leh American dual citizenship a nei kum 74 mi Ravi Zekharias 19 May 2020 in a teen’na inn Atlanta, Georgia, U.S. ah a hu tawpna sangin kum 17 a phak khit zawh a sih dongin a cihtakna tawp dong suah in a na a sepsak Pasian’ ang ah hong tawldamsan dingin a laitat ta hi.
Ravi in mihingte pen biakna (religion) a zuih uh ahih kei kei leh biakna vai a um kei ta zongun dawn’ns piak ding a poimawh thu nam li – Koi lai panin hong pai ka hi hiam? (Where do I come from i.e. Origin); Bang hangin hih lai-a om ka hi hiam? (Why am I here i.e. Meaning); Mi dangte koici bawl ding ka hi hiam? (How should I treat people i.e. Morality); Koi ah pai in koi lai tung ding ka hi hiam? (Where am I going i.e. Destiny) cih nam lite dawn’na a piak loh kiphamawh hi na ci hi. Ravi in, “Mi khempeuh liangko kikim khin uh a, ahi zongin thusan zia leh ngaihsutnate (ideas) kikim lo hi,” ci hi.
Ravi pen biakna tuamtuamte siate leh secular lamsang mipil misiamte tawh thu kikum khawm in thu kinial siam mahmah mi hi a, Lai Siangtho thuthuk a theihna hang leh a khuak ciimna hang tawh Christian doctrine i thumanna a gupna thute khauhpai thei leh muibun thei mahmah a, kuamah nial zawh loh mi khat ahih manin hong nusiatsan vat pen global Khristian khempeuh adingin supna lianpi hi.
References: Christian Post and Wikipedia
@ Thang Khan Lian #ZUNs reports

Monday, 18 May 2020

SOUTH KOREA AH US-BACKED DICTATORSHIP DEIH LOH MANIN ARMED GWANGJU UPRISING PIAN' A KUM 40 A CIN'NA

SOUTH KOREA AH US-BACKED DICTATORSHIP DEIH LOH MANIN ARMED GWANGJU UPRISING PIAN' A KUM 40 A CIN'NA

May 18, 2020 ni pen South Korea gam-ah US in gum in a nungthuap gam uk makai khat bek i deihna bek tawh ki-ukna (dictatorship) deih loin thau tawi in kiphinna armed Gwangju Uprising kici kum 40 a cin'na ni ahi hi.
Gam ki-uk zia deih loin kiphinna leh lehdona (uprising) dangte zah in a kiphawk kha mel lo 1980 kum in South Korea gam-a US nungthuap dictatorship langpang in Gwangju Uprising kici kiphinna pen Asia gam tuamtuamte ah revolutionary movement a pian'na dingin tha pia kiphinna leh lampi a sialsak ahih manin history adingin a poimawh leh ciamteh tham khat ahih banah 1871 kum amau leh amau ki-ukna leh kivaihawmna deih in France gam-ah nautang mawkmawk mi a tul a simte kiphinna Paris of Commune tawh kitehkak hi.
Gwangju khuapi panin mipite kiphinna leh kumpi lehdona "popular uprising" kici pen acting president Choi Kyuhwa in thakhat thu-in galkap thahatna zangin thuneihna a lak (military coup) banah martial law kici galkap thuneihna tawh gam ki-ukna martial law a koihna hang leh General Chun Doo-hwan in thukham khauh mahmah tawh gam ki-ukna thukhun a khung manin kiphinna leh ledon hong piangkhia hi.
Ngongtatna piangsak lo leh buaina bawl loin kumpi langpang a lungphona neite (peaceful anti-government protesters) government galkapte a ban kaplup khit nungun sangnaupangte leh nasem mite in nipi kal khat dektak police stations tuamtuamte thakhat thu-in buluh (raids) in, policete galhiamte suhsak in a galhiamte tawi in popular organs hong phuankhia uh hi. Tu bang hong pian' khit ciangin Gwangju khuapi sungah local citizens groups kicite in thuneihna hong la uh a, nisim in assemblies a neih ban uh-ah khuapi sung ki-ukna law & order a encik ding leh a khuapi humbit dingin civil militias kici phuankhia uh hi.
Ahi zongin civil militias kici galdo dinga kipiakhia nautangte in Gwangju khuapi humbitna dingin a hangsan'na uh lahkhiatna tawh a lehnan' (heroic resistance) tentan hangun modern army a lehnan zawhna dingun lametna om lo hi. Tua ahih manin Gwangju Uprising a betdaihna dingin South Korean galkapte in US government in a gamtat ding uh a phalna leh gupna (go-ahead and support) hang tawh hehpihna bei-in ngongtatna zangin mi lom thahna (brutal massacre) zangin kiphinna bengdai hi. US government thukimpihna, gupna tawh South Korean galkapte in Gwangju Uprising betdaihna dingin nautang 2,000 kiim a lom thah ban uh-ah nautang tul tampi vuak, thong inn a khum leh bawlsiatna tawh bengdai hi.
Ngongtatna leh hehpihna bei-in Gwangju Uprising a kibetdaih hangin South Korea ah mipite kiphinna tawh democracy deih in mass movement 1987 kum in June Uprising kici piangsak hi. June Uprising, 1987 hangin South Korea ah dictatorship tawh ki-ukna kilawnthal in kilawnkhia hi. Tua bek hi loin 1980 kum a Gwangju Uprising hangin Asia gam tuamtuamte ah mass revolts piangsak hi. Mass revolts min nei diak a pian'sakte lakah Philippines gam-ah People's Power Movement hangin 1986 kum in US Republican president Ronald Reagan administration a support Ferdinand Emmanuel Edralin Marcos' dictatorship kilawnthal a, 1998 kum in Indonesian uprising hangin US government in CIA zangin a support mah General Suharto' dictatorship kilawnthal hi.
Sources: Red Fish; Atlantic; New York Times
@ Thang Khan Lian #ZUNs report