Saturday, 18 December 2021

GAM LEH MINAM IT DAN NAM NIH OM HI; NANGA KOI DAN HIAM???

GAM LEH MINAM IT DAN NAM NIH OM HI; NANGA KOI DAN HIAM???

Zomite pen i minam leh i minam a it mahmah minam i hi a, a takpi a muh theih ding gam i neih zawh nai loh nangawn zong i sunmang tawh i gam i lei i itna leh ngaihna thute mah la tawh phuakin, a sasa ngaungau a awiawi minam khat i hi hi. A sia lam hilo ahih manin a lungdamhuai lam hi zaw hi. Ahih zongin ihihna lopi-in gam leh minam itna (nationalsm) leh ihihna tawh kituakin lungkimna tawh gam leh minam itna (patriotism) ci-in nam nih na om sese hi.
Mi pawl khatte in amau i gam leh minam itna pen a man leh dik leh ciik pen hi ci-in a kisialpih diak se ki-om ahih manin a dahhuai mahmah thu khat hi. Minam leh gam it dan nam nih na om se hi. Zomi ten bel "minam itna" cih kammal khat bek i neih manin a kicing zo lo kammal suak bang hi. Mangkang ten "Nationalism leh Patriotism" ci-in a kammal nih tawh na tuam khen sese uh hi. A nih tuakin gam leh minam itna hi tei napi-in kibang loin kilamdang mahmah hi. Ahi zongin a kibang kisa kha den kha hi. A taktakin a kilehbulhna leh kibat lohna na tam mahmah hi.
Zolai in i at ciang "nationalism" zong minam itna mah kici suk a, "patriotism" zong minam itna mah i ci veve uh hi. A kilamdan'na hih tawm i kikumkhawm ding hi. "Nationalism" i cih ciangin gam itna lianpi neih manin gam dangte sangin ei gam thupi zaw leh vanglian zaw, tungnung (superior) zaw hi cih ngaihsutna leh gam khat i suahtakna (independence) ultungsak nopna ahih manin "right-wing nationalism" tawh kizomsuak kha pahpah hi. "Patriotism" i cih ciangin gam leh minam khat sunga gam mite (citizens) teng tawh na a manphatna (value) kibang neikhawmte in gam leh minam kisaktheihpihna (national pride) kibang tawh gam itna leh kipiakkhiatna ideology a neih uh genna hi.

NATIONALISM VS PATRIOTISM

"Nationalism" leh "patriotism" in mi khatin a gam leh minam adingin a lahkhiatna kinaihna leh kitanauna (relationship) a neihna ciang bel nei lua hi. Hih kammal nihte pen a kibatlohna a telsiam lo leh a khentel thei lo kitam mahmah hi. A kibatlohna na om kiaute hih bang hi: Nationalism i cih pen i ngeina dan tawh kituak leh dungzui (cultural background) in - i pau i hamte, a kiluahsuksawn (heritage) cihte kihelin - poimawh masa sakin tuate bulphuhin kipumkhatna tawh ultungsak hi. Patriotism i cih ciangin i gam leh minam i itna, i kipiakkhiatna (devotion) tawh i manphatna (values) leh upnate leh ngaihsutnate (beliefs) pibawl masakna hi.
Nationalism leh patriotism kammal zangin thu khatpeuh i gen ciangin British laigelh minthang mahmah George Orwell in, "Nationalism i cih pen kilemna dingin gal lianpen hi," a cih kidaangkoih thei lo, kinawlkhin thei lo leh kitheihmawh bawl theih ding hilo hi. Orwell in, "Nationalism i cih pen na minam leh gam pen mi dangte leh gam dangte sangin thupi zaw leh sangzaw (superior) hi ci-in ngaihsutna hi a, patriotism i cih pen nuntakzia thupi ngaihsunin thupisimna hi," na ci hi.
Orwell' ngaihsutna panin 'patriotism' pen lehnan'na ahih kei leh lehdona (resistance) om loin a piang ding a pian' theihna dingin phalna leh mi dangte in a hih nop bang uh ahih theihna dingun lung-awina (passive) hi a, 'nationalism' pen i kiim i kianga omte va mot suam masak nopna, do masak nopna leh khut kha-in gitloh masakna (aggressive) danin na paipih hi cih kitelcian pah hi. Hih banga gam leh minam itna pen galvan lauhuai suak thei hi.
Patriotism in itna leh nunnemna (affection) bulphuh a, nationalism in mi dangte galbawlna leh thangpaihna (rivalry and resentment) ah a zung kha hi. Nationalism pen mi gilo ahih leh ngongtat (militant) lungsim bulphuhin nei a, patriotism in kilemna, muanna leh daihna (peace) bulphuhin nei hi. Nationalist hi ing, a kicite a tam zawtte in ka gam uh gam dangte sangin hoih zaw leh thupi zaw leh vanglian zaw hi, thupi pen hi ci-in ngaihsutna nei uh hi.
Ahih hangin patriots kici a tam zawte in ka gam pen a hoih pente lak-a khat hi a, lam tuamtuam ah tu lian dinmun sangin hoih zaw thei hi cih ngaihsutna nei uh ahih manin gam dangte tawh kilawmtatna tawh kizopna (friendly relations) neih ding leh bawl ding a deih hangun nationalists kicite tua bang ut lo uh a, gam dangte thanemna ding ngimna nei-in susu masa nuam den uh a, gam dangte leh minam dangte muhdahna leh hazatna liuliau tawh a thanemna dingun a gawtna dingin khalna (economic sanctions, arms embargo), anti-immigration, racism leh populism cihte political ideologies leh policies in nei uh hi.
Patriotism cih bulphuh mite in leitung bup a liangko kikim (equal) bangin tuatin ngaihsutna nei uh a, ahih hangin nationalism cih bulphuh mite in a gam mite bek uh a kikim bangin ngaihsutna nei uh hi (pawl khat ten amau mipih leh minamte bek amau tawh liangko kikim bangin mu in ngaihsutna nei-in namdangte a hang om lopi-in mudah leh neuhmuh zaw lai uh ahih manin tua bang mite pen chauvinist ahih kei leh fanatic kici a, amau minam leh gam bek minam dangte leh gam dangte sangin a thupi zaw in ngaihsun uh a, a political ideologies uh-ah minam dangte leh gam dangte tungah gitlohna zang masa uh ahih manin tua bang mite xenophobic, racist ahih kei kei leh jingoist kici hi).
Patriotic lungsim paai mite in amau ngaihsutna tawh kituak loin a tuam pian zaw deuh muhna leh gennate (criticisms; ei Zomi ten gensiatna ci-in i nak zat mahmah kammal) thuakzawhna leh dawhzawhna (tolerance) nei uh ahih manin criticism a tuah hangun kigal bawlna leh kilang bawlna bangin tuat lo uh a, tuate panin sinin, kibawlphatna dingin zangin thalakna in zang zaw uh hi.
Ahih hangin nationalist lungsim paaite in criticism kici limlim thuakzawhna leh dawhzawhna nei loin pum zadah pah uh a, tangtel siktan bang pah uh ahih manin hehna dinga kicihna leh kisimmawh bawlna ahih kei leh kizahkona (insult) leh langpan'na bangin la pahpah uh ahih manin kibawlphat leh kipuah sawm vet lo uh hi. Ei Zo suante sung, a diakin conservative ideologies neite gam itna pen nationalism hi zaw ahih manin buai ding buai lo buai loh ding teng a buaipih leh khantohna leh meetna ding om lopi-in namdangte muhdahna bek hi loin i mipihte galbawlna pen minam itna zahin a ngaihsun tam pha uh hi.
Nationalism in mi khatpeuh in ama minam leh gam kamphatna, hoihna, lungsim leh gamtat hoih deihhuainate (virtues) bek ngaihsut belin nei uh ahih manin gam leh a minam uh kitangsapna leh citlahna (deficiencies) ngaihsut masakin nei lo uh hi. Nationalism in gam dangte kamphatna, hoihna, lungsim leh gamtat hoih deihhuainate (virtues) simmawhna piangsak hi. Nationalism hangin a beisa a hilhkhialnate (past mistakes) kisiamtan'na ding zon'na leh mi dangte bek mawhsakna ding zon'na piangsak hi. Ahih hangin patriotism hangin mite in a citlahnate (shortcomings) a theihsiamna ding leh kipuahkhatna (improvements) piangsak hi.
"Patriot" kici lungsim neite in lehnan'na ahih kei leh lehdona (counter; resistance) om loin a piang ding a pian' theihna dingin phalna leh mi dangte in a hih nop bang uh a hih theihna dingun lung-awina lampi (passive way) tawnin paipih uh a, a gam uh itna leh kipiakkhiat ngamna (willing to devote and sacrifice) nei uh hi.
Ahih hangin "Nationalist" kicite in amau political pai zia bek paipihin, amau adingin a lunghimawhna hangin suahtakna leh meetna ding (angsung ding bek khualna tawh hamphatna ngahna ding) leh mi dangte tungah thuneih khumna (independence, interests and domination) ding bek ngaihsuti beln nei-in tua teng bek mah mittaw sialkhau letin nei tata uh hi.

MIPILTE LEH LEITUNG MAKAITE' KAMMAL HOIH PAWL KHATTE

1. Nationalism kici pen a haihuai naupang natna (infantile disease) hi a, mihingte ading tangh natna ahih kei leh tangsiat ciphual natna (measles) hi. - Albert Einstein
2. Patriotism kici pen na mipihte na it masakna hong pai masak ciang hi a; nationalism kici pen mi dangte muhdahna leh huat masakna hong pai masak ciang ahi hi." - Charles de Gaulle
3. Nationalism in mi dangte hencipna leh nengniamna paipih hi. - Noam Chomsky
4. Nationalism khempeuh theihsiamna ding pen kiliatsakna leh eimah leh eimah hoih kisak tawmna, ei leh ei a thupi pen bangin kingaihsutna, ei leh ei bek kithupisimna, mi dangte ei sangin neumuh zawkna leh hehpihna leh lainatna nei lohna tawh kiphatsakna kigawmkhawm (collective narcissism) cih ahi hi - Geoff Mulgan
5. Nationalism kici ka um kei hi. Nationalism kici pen thudeih kikopihna, thudeih tangkona lompi (bunch of slogans) bangin ka ngaihsun hi. Kiliatsakna bawlna dinga ngimna gina lo lompi hi. Nationalism nawngkaihuai ka sakna pen mi dangte tuamkoihna (exclusionary) ahih manin mi dangte nilkhia-in hepkhiatna hi. - Miguel Syjuco
6. Iraq gam-ah Iraq gam mite in United States gam nasia takin Iraqi nationalism tawh ngongtatna zang loin lehnan'na (nonviolent resistance) a tamzaw tawh na zo uh hi. United States in civil authority mang loin government a lehdote (insurgents) a thah zawh hangun kongzing lampite ah million kimkhat lungphona neite zo zo lo hi. - Noam Chomsky
7. A kawcik ngaihsutna neu gam leh minam itna (narrow nationalism) panin pilvangin kidawm ni. - James A. Forbes
8. Lam khat beek ah kei pen nationalist ka hi kei a, laan tawi-in kipei/kiloksak (flag waving) muhdahhuai ka sa a, nationalism panin na hoih tam piangkhia loin ka ngaihsun hi. Ka minam Scandinavia mite in thuakzawh hat mahmahna leh mihingte' adingin kipawlna, pawl sung, minam khat sung (human society) ah teen' theihna ding piangsak ahih manin ka kisaktheihpih hi. - Stellan Skarsgard
9. Palestine mite in thatang zanga suksiatna, liamsakna, kivuakna; huhamna ahih kei leh ngongtatna (violence) a bawlna uh pen West Bank leh Gaza a kilaksak man hilo hi. Palestine mite' nationalism zung pen dai lo hi. - 12th Israel PM (2006 to 2009) Ehud Olmert
10. Gam pawl khatte ah gitlohna leh ngongtatna zanga minam leh gam itna (militant nationalism) pen mi khat guak thu neihna tawh ki-ukna (dictatorship) ciang dongin a gamla ah pai a, parties dang om ding deih loin suahtakna leh ut banga gamtat ding khalna tawh ki-ukna gam (absolute or totalitarian state) leh gal bawl leh pian'sak ding thupisakna piangkhiasak hi. - Arthur Henderson
11. Nationalism kici a khiatna kammal dangin gen ding hi le'ng biakinn pumpi kahiang (bodies) tuamtuam in kikhenna tawh Pasian' it mi tampi a teen' theih hangin gam, a thakna leh lamdan'na (novelty) tawh kum zalom thum a lui sanga haam zaw bawlna hi. - John Nelson Darby (gamkeekna colonialism zangin thatang tawh minam dangte gam suhsakna pian'na a genna)
12. Khristian biakna leh upna in nationalism zo zo lo a; nationalism in Khristian biakna leh upna a khe ngakna in zang zaw hi. - Arthur Keith (politics leh biakna a kigawm leh mek khawmin a kigulluk ciangin Khristian biakna a kinawlkhinna leh guallelhna thu a genna)
13. Nationalism khempeuh minam khatin minam dangte sangin thupi zaw, vanglian zaw leh sang zaw hi ci-a ngaihsutna tawh nam dangte muhdahna leh kihuatna bulphuh hi. Scottish mi ka hi a; Scotland ah ka piang a, ka nu leh pate leh leh ka pu leh pite Scottish mi hi. - Philip Kerr
14. Patriot mite tavuan pen a government panin a gam humbit ding hi. - Thomas Paine
15. Gam itna taktak (true patriotism) i cih in mun dang sangin ama gam-a thuman lohna mudah zaw hi. - Clarence Darrow
Thukhupna: "Gam leh minam itna (patriotism) pen hun khempeuh in na gam na lei gupna hi a, hong uk kumpi (government) in gup dingin a kilawm hun bek ah gupna hi," ci-in American laigelh siam Mark Twain in a cih lungngaihhuai tham cing mahmah hi. Patriotism pen pil vai leh lungsim leh ngaihsutna picin' vai mahmah a, nationalism bel hai vai leh cingtak loh vai leh lungsim kamcik leh lungsim neu vai mahmah hi. Tua ahih manin ka Zomi mipihte thubullet dingin patriotism mah deihhuai ka sa zaw hi. Tua hileh nationalism a nungzuih baiih mah i dictatorship lungsim paai teta kitam lo ding hi.
Nationalist na hi hiam, patriot na hi zaw hiam? Nationalism na bulphuh zaw hiam ahih kei leh patriotism na bulphuh zaw hiam? A kawcik ngaihsutna neu gam leh minam itna (narrow nationalism) panin pilvang in kidawm ni. Khristian thu upna tawh hih nam nihte koi kituak na sa zaw hiam? A kawkcik gam itna (nationalism) teel zaw ding maw? Ahih kei leh a tangzai zaw gam itna (patriotism) teel zaw ding maw? Nang deih teelna bangbang hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs 







No comments:

Post a Comment