MI' BAWLIN KIMANG LO, EI LEH EI BAWLIN KIMANG BEK
2011 in India Census (milip kisimna) ah pau 120 om hi, ci-in a kiciamteh sungah Gangte, Hmar, Kuki, Mizo, Paite, Pawi, Vaiphei, Zomi, Zou etc etc etc cihte Tibeto-Burmese kaupaute sungah na kihel hi. Thangkhal, Mate, Simte, Tedim (Sukte) tribes cihte kihel kha lo lai hi. A kihel loh hangin Zomi a kihel khak peuh leh Zo suan khempeuh huam khin zo hi.
Ahi zongin Zomi cih in taangkam leh laipi khat (common language and literature) a kineih nai loh banah Zomi cih pen i nomenclature min leh national ahih manin official in tribe recognised sungah kihel lo hi. Bang hang? Leitungah minam kuamah in a minam min uh kumpi tungah ciamteh ngen ngei lo hi (914 Zomi cih ethnic group in official recognition delhna tu dong huih in sem mang hiam cih a kithei zo nawn lo bek hi kha ding hi). Ngaihsutna leh muhna toi lua a neite lo buangin a minam min uh namke tawh seek neu sawmin official recognition ngetna tawh daisak ngam lo uh hi.
Tua ahih manin minampi (nation or national) ZOMI "a national title" dingin zangin Saikah, Thantlang township ah general meeting March 5–7, 1953 hunin ZOMI BAPTIST CONVENTION ah Tedim, Falam le Hakha Associations na kigawminz Khris sisan leh singlamteh phungah pumkhat na suak uh hi. Ahih zong kamsiatna tawh Khuasak, Tedim Township ah ZBC Triennial Conference hun April 5-9, 1995 in ZOMI pen NAMKE/TRIBE a suaksak nuam in a lengkhiate i thei hi.
ZBC ah Khris sisan leh singlamteh phungah ah Zomi min tawh kipumkhat ding ut loin a taikhiate tu ciang dong kizopna bulpi nih kituam neih uh hi. 1995 in ZBC panin a taikhia Tonzang Township Baptist Association (TTBA), Tedim Baptist Association (TBA), Kale Zomi Baptist Association (KZBA), Tamu Valley Baptist Association (TVBA) in Southern Baptist Convention tawh kizopna nei hi. Tua panin a khuanungin a lengkhia Tedim Baptist Association-te bel a kihel beh Zanggam Zomi Baptist Association (ZZBA), Cikha Township Baptist Association (CTBA), Heilei Baptist Association (HBA), leh Tedim Baptist Churches Association (TBCA)-te Zomi Baptist Churches of America (ZBCA) tawh kizomin pawl nih ih kikhen hi.
A minam kipawlna ut loin taikhia, tua khit nungin pawl nih in kikhen beh lai ihih manin Zomi kici a Tedim leh Tonzang sunga pau kithei teng bek namke in seekneu khit ciangin Tedim-Tonzang a suaksak ihi bek hi. ZBC panin i taikhiat zawh ZBC tawh kizopna a nei leh tuiphum thu um 47 million val panin leitung gam 210 val panin tuiphum pawlpite kipawlna Baptist World Alliance (BWA) ah membership ihihna bei hi. ZBC panin i taikhiat a kum 24 khit 2019 in Bissau, Bahamas ah BWA annual conference hun July 11 (Wednesday) in BWA in a kum 199 cin'na ah 240th member dingin hong sang zawh pat pen Zomi a thupitna hi loin tapa taimang inn ah a ciahkik ni, tawh kibang zaw hi. Bang hang? BWA pen minam vai kipawlna leh minam ihihna ciamtehna hi loin tuiphum biakna kipawlna hi.
Ahih leh ZOMIte kuate hita mawk hiam? Tedim Lai Siangtho a zang leh a tawi teng bek ZOMI in huamsak ding maw? Ahih kei leh Zomi min zangin political party, thau tawi kipawlna, leh philanthropic organisations a om khinsa kipawlna tuamtuamte ah panmun len leh makaite cih khempeuh Amen, thupi lua! a cici ngam pong teng bek Zomi in huamsak ding maw?
Ahih kei leh India ah apex body Zomi Council ah a kihel namke (constituent tribes) kua - Mate, Gangte, Kom, Paite, Simte, Tedim Chin, Thangkhal, Zou leh Vaiphei tribes teng bek Zomi in huamsak ding maw? Hih namke kuate Zomi sit leh taktak in a mu lo leh a namke min nangawn a za kha nai lo hi napi-in Zomi a pum buaipih leh a min bek a haipih henhan pong, hih namke kuate Zomi in a sang nai lo leh hih namke sungah a phengphi pawl khatte ,(fringe group) lakah Zomi cih a deih leh za nuam mel lo tampi om na sawnsawn zaw lai hi.
1995 in Khuasak ah Zomi i phelkhap leh seek neu khit nung uh Zomi cih namke tawh a kiseek neu dikdek khit nungin aituam neihsa bangin Zomism a tangkopih lanlan leh makaite khekhap zui-in a kiphelkhap lai diam?Tu ni ciang dongin Zomi sungah namke dangte muhdahna leh galbawlna tawh a mu leh en den lai, Zomi cih political weapons










ding bekin zang napi-in, kipumkhatna khau a sattat khit ciangun ZOMISM tawh kipumkhat ding kam bembem in a mutmut pongte in khau hong kikhihbawksak semsem lai ding uh hiam? Zomi cih hong seek neu beh lai leh toi beh sak semsem lai ding uh hiam?
He, kiphelkhap lailai ding, neu semsem lai ding, toi beh semsem lai ding. Khau a kikhihbawksak uh sut ding ci leng kikhihbawk semsem sak lai ding uh hi. Bang hangin?
Minam makai in dingin biakna makaite kizang niloh hi ven. A khialhna uh pulakkhia nuam loin namdangte Zomi hilo hi, cih a gengen ban uh-ah amau cih bangbang Amen a pia lo teng minam langpang in tang ngawh niloh den ngam zawsop lai uh a, a panmun leh tutna ah a tut suak theihna dingun minam dangte muhdahna leh galbawlna ding thu vive tawh mop leh pattah niloh lai uh hi ven. Tua dante minam itna in a ngaihsun zaw lai mipi kitam lua lai hi ven.
Kigawmkikna or kipumkhatkikna (reunification) a pian theihna dingin kilemkikna (reconciliation) kisam masa hi. Reconciliation a pian theihna dingin i mawhna i pulakkhiat ngam masak kisam hi. I mawhna pulakkhia ngam loin mi dangte bek pum mawhsakna, muhdahna leh galbawlna tawh kilemna leh kipumkhatna piang thei lo hi. Reunification i gen zahin reconciliation thu lim gen zaw le'ng i maban ah kipumkhatna gim hong nam zaw ding hi.
Tua dan a kawcik minam itna (narrow nationalism) tawh panmun a ngah zawh loh uh teh pawl kituak kimlai a satkham kawikawite cih bangbang Amen kicici lai a, S = Sia peuhmah zahtak pah, cih Zolai simbu tanlang ah sin ngaihsutna mah a mittaw sialkhau let kitam lua lai mawk hi ven.
Tua bek hi loin, gam vai tawh kisai conference, seminar or meeting ciangin stage tungah biakna makaite ki-awngsak lala den a, biakna vai-ah gam makaite (politicians) stage tungah ki-awngsak lala hi ven. Stage or pulpit tung s zat lohna dingpi ah buahsak niloh lai hi ve hsng. Mi dangte tawh kilem leh kituah ding sangin amau tutna/panmun ngah theihna ding ahih peuh leh Zomi sunga namke tuamtuamte uino bangin hong sutuah niloh uh a, ei a mipite akta mangkuan bangin kituktuk ngap lai ve hang!
Biakna makaite makaihna tawh namke tuamtuamte LST a tei nai lote in amau LST version ding hong bawl tek ding uh hi. I Khristian suah zawh kum 100 val khin ta napi-in, tu ni dong i kidemna lakah a thupi pen leh i kikhenna bulpi a piangsak hih mah hi ven! Saptuam i cih lanlan uh kitam lua khin ta hilo maw? Githa lei zo masasa in Sia nengneng khat makaihna tawh pawlpi thak kiphuan ngam lai hi ven. Na khutzung kuai in la, na theih pawlpi ns theih teng sim sin aw... Na lu vai liang zo liang ding hi. Pawl kikhen ding kua hong pattah leh hong bum kuate hi mawk ahia le?



I khuapau tekin ni khat ni ciangin LST kinei nuam tek ding lai ding hi. Pau leh ham kepbitna dingin a thupi khat a bat tei sam hangin a hoihna lah om, a siatna lah om hi. A siatna lamin hong zo zaw peelmawh ding ahih manin i Zomi gengen in khua khat bek hong huam zawh ding a patauhhuai hita hi (tu bangin i mainawt zom leh). Minam hoihna dingin mimal in i hamphatna suplawh/piakkhiat ngam kisam hi.
Zomi cih a min bek a haipih pialpualin, a Zomi sungah namke tuamtuamte a pum muhdah, a nengniam nuam, amau seek neu Zomi kawcik leh toi ngaihsutna bek Zomi in a huamkha sak leh minam itna a sasa, tua teng peuh tawh Pasian' min pheng zat ngam zaw lai-in biakna leh gam vai a kigulluksak nuam dekte lakah bel haksa lai vak!


Upate'n, "Mi' bawlin kimang lo a, ei leh ei bawlin kimang hi. Akta duhgawl kilawh," na ci uh hi. A hun lai-in khua i phawk meng kei a, bu-al khuan' i phawk kei leh vai nunung guahsia in lap hi. Zomi cih a min bek ultungsakna tawh minam dangte, a Zo suante leh i Khristian mipihte muhdahna leh galbawlna dingin aituam neihsa bangin i zat lai teng Zomi cih toi semsem, kawcik semsem, kiseek neu beh semsem zawsop ding hi. Akta duhgawl kilawh khuh hi. Mi' bawlin kimang lo, ei leh ei bawlin kimang. Ei tui bang kigawm le'ng kuama'n hong khen zo Loz ei gibang kikhen le'ng kuama'n hong gawm zo lo ding hi.
Thang Khan Lian #ZUNs reports
Ahi zongin Zomi cih in taangkam leh laipi khat (common language and literature) a kineih nai loh banah Zomi cih pen i nomenclature min leh national ahih manin official in tribe recognised sungah kihel lo hi. Bang hang? Leitungah minam kuamah in a minam min uh kumpi tungah ciamteh ngen ngei lo hi (914 Zomi cih ethnic group in official recognition delhna tu dong huih in sem mang hiam cih a kithei zo nawn lo bek hi kha ding hi). Ngaihsutna leh muhna toi lua a neite lo buangin a minam min uh namke tawh seek neu sawmin official recognition ngetna tawh daisak ngam lo uh hi.
Tua ahih manin minampi (nation or national) ZOMI "a national title" dingin zangin Saikah, Thantlang township ah general meeting March 5–7, 1953 hunin ZOMI BAPTIST CONVENTION ah Tedim, Falam le Hakha Associations na kigawminz Khris sisan leh singlamteh phungah pumkhat na suak uh hi. Ahih zong kamsiatna tawh Khuasak, Tedim Township ah ZBC Triennial Conference hun April 5-9, 1995 in ZOMI pen NAMKE/TRIBE a suaksak nuam in a lengkhiate i thei hi.
ZBC ah Khris sisan leh singlamteh phungah ah Zomi min tawh kipumkhat ding ut loin a taikhiate tu ciang dong kizopna bulpi nih kituam neih uh hi. 1995 in ZBC panin a taikhia Tonzang Township Baptist Association (TTBA), Tedim Baptist Association (TBA), Kale Zomi Baptist Association (KZBA), Tamu Valley Baptist Association (TVBA) in Southern Baptist Convention tawh kizopna nei hi. Tua panin a khuanungin a lengkhia Tedim Baptist Association-te bel a kihel beh Zanggam Zomi Baptist Association (ZZBA), Cikha Township Baptist Association (CTBA), Heilei Baptist Association (HBA), leh Tedim Baptist Churches Association (TBCA)-te Zomi Baptist Churches of America (ZBCA) tawh kizomin pawl nih ih kikhen hi.
A minam kipawlna ut loin taikhia, tua khit nungin pawl nih in kikhen beh lai ihih manin Zomi kici a Tedim leh Tonzang sunga pau kithei teng bek namke in seekneu khit ciangin Tedim-Tonzang a suaksak ihi bek hi. ZBC panin i taikhiat zawh ZBC tawh kizopna a nei leh tuiphum thu um 47 million val panin leitung gam 210 val panin tuiphum pawlpite kipawlna Baptist World Alliance (BWA) ah membership ihihna bei hi. ZBC panin i taikhiat a kum 24 khit 2019 in Bissau, Bahamas ah BWA annual conference hun July 11 (Wednesday) in BWA in a kum 199 cin'na ah 240th member dingin hong sang zawh pat pen Zomi a thupitna hi loin tapa taimang inn ah a ciahkik ni, tawh kibang zaw hi. Bang hang? BWA pen minam vai kipawlna leh minam ihihna ciamtehna hi loin tuiphum biakna kipawlna hi.
Ahih leh ZOMIte kuate hita mawk hiam? Tedim Lai Siangtho a zang leh a tawi teng bek ZOMI in huamsak ding maw? Ahih kei leh Zomi min zangin political party, thau tawi kipawlna, leh philanthropic organisations a om khinsa kipawlna tuamtuamte ah panmun len leh makaite cih khempeuh Amen, thupi lua! a cici ngam pong teng bek Zomi in huamsak ding maw?
Ahih kei leh India ah apex body Zomi Council ah a kihel namke (constituent tribes) kua - Mate, Gangte, Kom, Paite, Simte, Tedim Chin, Thangkhal, Zou leh Vaiphei tribes teng bek Zomi in huamsak ding maw? Hih namke kuate Zomi sit leh taktak in a mu lo leh a namke min nangawn a za kha nai lo hi napi-in Zomi a pum buaipih leh a min bek a haipih henhan pong, hih namke kuate Zomi in a sang nai lo leh hih namke sungah a phengphi pawl khatte ,(fringe group) lakah Zomi cih a deih leh za nuam mel lo tampi om na sawnsawn zaw lai hi.
1995 in Khuasak ah Zomi i phelkhap leh seek neu khit nung uh Zomi cih namke tawh a kiseek neu dikdek khit nungin aituam neihsa bangin Zomism a tangkopih lanlan leh makaite khekhap zui-in a kiphelkhap lai diam?Tu ni ciang dongin Zomi sungah namke dangte muhdahna leh galbawlna tawh a mu leh en den lai, Zomi cih political weapons
He, kiphelkhap lailai ding, neu semsem lai ding, toi beh semsem lai ding. Khau a kikhihbawksak uh sut ding ci leng kikhihbawk semsem sak lai ding uh hi. Bang hangin?
Minam makai in dingin biakna makaite kizang niloh hi ven. A khialhna uh pulakkhia nuam loin namdangte Zomi hilo hi, cih a gengen ban uh-ah amau cih bangbang Amen a pia lo teng minam langpang in tang ngawh niloh den ngam zawsop lai uh a, a panmun leh tutna ah a tut suak theihna dingun minam dangte muhdahna leh galbawlna ding thu vive tawh mop leh pattah niloh lai uh hi ven. Tua dante minam itna in a ngaihsun zaw lai mipi kitam lua lai hi ven.
Kigawmkikna or kipumkhatkikna (reunification) a pian theihna dingin kilemkikna (reconciliation) kisam masa hi. Reconciliation a pian theihna dingin i mawhna i pulakkhiat ngam masak kisam hi. I mawhna pulakkhia ngam loin mi dangte bek pum mawhsakna, muhdahna leh galbawlna tawh kilemna leh kipumkhatna piang thei lo hi. Reunification i gen zahin reconciliation thu lim gen zaw le'ng i maban ah kipumkhatna gim hong nam zaw ding hi.
Tua dan a kawcik minam itna (narrow nationalism) tawh panmun a ngah zawh loh uh teh pawl kituak kimlai a satkham kawikawite cih bangbang Amen kicici lai a, S = Sia peuhmah zahtak pah, cih Zolai simbu tanlang ah sin ngaihsutna mah a mittaw sialkhau let kitam lua lai mawk hi ven.
Tua bek hi loin, gam vai tawh kisai conference, seminar or meeting ciangin stage tungah biakna makaite ki-awngsak lala den a, biakna vai-ah gam makaite (politicians) stage tungah ki-awngsak lala hi ven. Stage or pulpit tung s zat lohna dingpi ah buahsak niloh lai hi ve hsng. Mi dangte tawh kilem leh kituah ding sangin amau tutna/panmun ngah theihna ding ahih peuh leh Zomi sunga namke tuamtuamte uino bangin hong sutuah niloh uh a, ei a mipite akta mangkuan bangin kituktuk ngap lai ve hang!
Biakna makaite makaihna tawh namke tuamtuamte LST a tei nai lote in amau LST version ding hong bawl tek ding uh hi. I Khristian suah zawh kum 100 val khin ta napi-in, tu ni dong i kidemna lakah a thupi pen leh i kikhenna bulpi a piangsak hih mah hi ven! Saptuam i cih lanlan uh kitam lua khin ta hilo maw? Githa lei zo masasa in Sia nengneng khat makaihna tawh pawlpi thak kiphuan ngam lai hi ven. Na khutzung kuai in la, na theih pawlpi ns theih teng sim sin aw... Na lu vai liang zo liang ding hi. Pawl kikhen ding kua hong pattah leh hong bum kuate hi mawk ahia le?
I khuapau tekin ni khat ni ciangin LST kinei nuam tek ding lai ding hi. Pau leh ham kepbitna dingin a thupi khat a bat tei sam hangin a hoihna lah om, a siatna lah om hi. A siatna lamin hong zo zaw peelmawh ding ahih manin i Zomi gengen in khua khat bek hong huam zawh ding a patauhhuai hita hi (tu bangin i mainawt zom leh). Minam hoihna dingin mimal in i hamphatna suplawh/piakkhiat ngam kisam hi.
Zomi cih a min bek a haipih pialpualin, a Zomi sungah namke tuamtuamte a pum muhdah, a nengniam nuam, amau seek neu Zomi kawcik leh toi ngaihsutna bek Zomi in a huamkha sak leh minam itna a sasa, tua teng peuh tawh Pasian' min pheng zat ngam zaw lai-in biakna leh gam vai a kigulluksak nuam dekte lakah bel haksa lai vak!
Upate'n, "Mi' bawlin kimang lo a, ei leh ei bawlin kimang hi. Akta duhgawl kilawh," na ci uh hi. A hun lai-in khua i phawk meng kei a, bu-al khuan' i phawk kei leh vai nunung guahsia in lap hi. Zomi cih a min bek ultungsakna tawh minam dangte, a Zo suante leh i Khristian mipihte muhdahna leh galbawlna dingin aituam neihsa bangin i zat lai teng Zomi cih toi semsem, kawcik semsem, kiseek neu beh semsem zawsop ding hi. Akta duhgawl kilawh khuh hi. Mi' bawlin kimang lo, ei leh ei bawlin kimang. Ei tui bang kigawm le'ng kuama'n hong khen zo Loz ei gibang kikhen le'ng kuama'n hong gawm zo lo ding hi.
No comments:
Post a Comment