2100 CIANGIN SOUTH ASIA TEENNA DINGIN SA LUA DING HI CI
Aug. 4, 2017: Hong Kong University of Science and Technology ah assistant professor sem leh MIT research scientist lui Eun-Soon Im makaihna tawh journal Science Advances study a neihna uh huihsa (heatwave) pen Ganges leh Indus lui bang kiim a khaici ciinna kiim a mihon 1.5 billion teenkhawna munte ah kihtakhuai mahmah ding hi cih mukhia uh hi. India, Pakistan leh Bangladesh gamte tu kum zalom bei ciangin khualum leh nomna; daamna; kawtpianna (humidity) hangin inn pua ah paikhiat ding pen sih theihna zah in lum ta ding hi ci uh hi. Hih bangin huihsa pen leitung bup in khuahun lumsak carbon kikhahkhiatna (climate-warming carbon emissions) dona ah nakpi takin a hanciam kei leh Indo-Gangetic phaizang kiim a teng mi seh thum in thuak ding uh hi.
Leitung ah climate studies bawl tuamtuam ten a lumna leh a votna (temperature) bek kan uh a, ahih hangin zanhal in journal Science Advances in temperature bek hilo in humidity pen khuahun vot theihna ding piangsakte lak ah a kisam mahmah khat hi ci uh hi. Carbon kikhahkhia, temperature leh humidity - hih thu nam thum ten "wet-bulb temperature" kici piangsak a, huih lumna leh votna pen thermometer (a sa leh a vot tehna van) kiangah puan vot kikoih panin sitna nei uh hi. Hih bangin sitna a neihna pan un humidity ah kinga in wet-bulb temperature pen dry-bulb temperature sangin niamzaw den a, tua panin tuihu (evaporation) bang zah lengkhia hiam cih teh thei uh hi.
Scientists ten mihingte pen wet-bulb temperature ah 35 degrees Celsius (95 degrees Fahrenheit) ciang nungta zo uh a, hih sangin a lum zawkna mun ah khua-ul a kai ciangin pumpi satna a vot kik ding baih lo ahih manin khua-ul pen tuihu in lengkhia lo ahih manin huih tamna mun nangawn ah naikal tam lo sungin mihing buaisia pah in khualum luatna thuaklah in tuk/si (heatstroke) thei pah hi ci uh hi. Wet bulb temperatures in 31C degree (88-90 degrees F) a pelh leh tua bang a khuahun sa pen sih theihna dingin kihtakhuai mahmah ta hi ci-in kituat hi.
Hih a tunga i gen khualumna kihtakhuai ziate pen adiakin Pakistan gam leh India gam-a inn gina zong nei zo loin inn pua peuh a giak mizawng daipam leh lokho mite adingin kithakhuai diak hi. Hih bang mizawng daipam ten mihausate neih air conditioners (AC) nei loin, milip 25% ten mei (electricity) ngah lo uh hi. Tua loin mun pawl khat ah van bawlna set (industry) leh lo bawlna dingin sing leh lo kiphuk (deforested) beh sawnsawn lai ahih manin a liim belhna ding tawm semsem in, khualum semsem hi.
Journal Science Advances study a kihel researchers ten global atmospheric circulation models zangin computer simulations tawh thupiang nam nih - (i) van bawlna sette a om ma-in leitung temperature ngeina bang a om theihna dingin leitung bup in huih lumsak carbon huih kikhahkhia dalna dingin 2 degrees C (3.6 degrees F) khiam ding a hanciam uh lawhcing dekdek a, (ii) tu lianin carbon huih bang zah kikhahkhia hiam cih lim takin etna leh sinna (study) nei uh hi. Hih thu nam nihte study a bawlna pan un South Asia sungah global warming kihtakhuai mahmah a, South Asia kiim-a teng 30% in kum sawm tam lo khit a kipanin bulb temperatures 31 degrees C (88 degrees F) tung lam tuak den ding uh hi cih mukhia uh hi. Hih 30% mite pen a milip uh billion kiim pha dek ahih manin milip khanna nakpi takin khualumna hangin milip khan ding dengdel sak ding a, tu lianin milip 4% (60 million) ten khualum kihtakhuai khanna ahih kei leh 35 degrees C (95 degrees F) tung lam 2100 ciangin thuak ta ding uh hi.
Ahih hangin global warming pen leitung bup in dokhawm leh dal ding hamsa lo ding hi. Leitung bup milip 2% in wet bulb temperatures 31 degrees C (88 degrees F) ahih kei leh a sangzaw thuak ding uh hi. Ahih hangin hih pen kipelhtheih a, buaina dal theih hi ci-in Journal Science Advances study co-author leh MIT environmental engineering professor Elfatih A B Eltahir in ci hi. Climate experts ten Paris Agreement ngimna a tun zawhna dingin leitung in Paris agreement ngimna global warming 2 degrees C (3.6 degrees F) in kiamsak ding dona ah pangkhawm in a dokhawm loh uh phamawh a, leitung bup pen 1 degree C (1.8 degrees F) in sat zawk beh ta a, South Asia in nak thuak pen ding hi ci uh hi. Scientists ten a beisa kum tampi lai-in South Asia a mizawng ten climate change hangin khualum, huihpi, guahtui kicin loh manin leikeu; khuakheng (droughts) huihsa (heatwaves) leh kawtna;nomna (humidity) thuaklah diak uh a, hih thu pen a lunghimawhhuai thu hi ci uh hi.
India bangin nak thuak mahmah a, tuuk lai leh nipi hun lai-in guahtui hong puak (seasonal monsoon) hangin July kha bangin inn pua a om pen naksapna tuihu omna inndei "suffocating steam room" sunga om kibang a, huih in hong mut bek zong tuilum a kisil bang zo liang a, thokang tam manin zong natna hileeng nasia diak hi. 2015 in heatwave hangin India leh Pakistan gam ah mi 3,500 si hi. 2002 panin a beisa kum 15 sungin khuhun satna pen 13 vei kum dang sangin sa zaw ahih manin Disaster management ulian ten India khuapi leh state ten heat action plans a bawlna dingin nawhna nei uh hi.
#Bottom line: Climate change hangin i Zogam zong sa semsem a, ni dang sangin mencim, tuikhang, khuakheng, huihpi, natna hileeng nasia semsem hi. Zogam leh Zomi it ing i kicih leh singno suan nakpi takin i hahkat a, lam paam singsat leh gam hal cihte tu mahmah in i khawlsan kei leh bawlphat zawh loh dingin climate change kithuahlah in kipuksisi ding hi. Gam hausa makai US President Trump nangawn in leitung bup in Climate Change dona dingin Paris Climate Accord panin US dokkhia sawnsawn ahih manin ei Zomi ten climate change i do theihna ding pan i lak theih thupi pen i Zogam ah sing leh suan i hahkat tek a, i tavuan bangin i ngaihsut ciat ding kisam hi. Ei buaina pen kuamah in hong thudon man lo ding hi cih phawk a, climate change dona ding pen mikim tavuan hi cih i lungsim ah i paai kim ciat ding kisam hi.
Source: AP news agency
@Thang Khan Lian
@Thang Khan Lian



No comments:
Post a Comment