Friday, 4 November 2022

π€πŠπ“π€ 𝐃𝐔𝐇𝐆𝐀𝐖𝐋 πŠπˆπ‹π€π–π‡ πŠπ‡π”π‡ πŠπ‡π”πŒ

 π€πŠπ“𝐀 𝐃𝐔𝐇𝐆𝐀𝐖𝐋 πŠπˆπ‹π€π–π‡ πŠπ‡π”π‡

1950s hun lai-in Zomi in Falam leh Hakha gam dong huam zo hi. Tedim kampau a zangte bek hi loin Falam leh Hakha mite nangawn makai lubawkin Zomite na pang zo uh a, Zomite sungah na kituitum mahmah hi. Global level ah Zomi min a tangzai mahmahin na kizang a, kimaingal zo mahmah lel hi. Zomi cih a min tawh kuaman na buai vengvung lo hi.
Zomism or Pan-Zomi a cih tawh a tumdangpi-in khanlawhna (revival) 1990s hunin hong piangkhia a, Khris lutangin a nei pawlpi min-ah Zomi min zangin kipawlna leh kipumkhatna nangawn hong kitamkhamsak zo zen a, Zomi cih a min bek mah buaipih vengvung hong kipan hi. Zomi aipeng lakna, angsung ding bek khualna leh panmun deih luatna hangin 1988 panin April 1995 kum dong, tua khit nungin tua khekhap mah nungzuihin Zomi seek neuna tu ni dong mah kizom to suak lai hi. Zomi min tawh hong khenin, hong seek neu behbeh teng mah minam platform tungah i awng saksak zawsop lai hi.
Global level ah Zomi min a tangzai thei penin a kizang leh ciamteh khinsa kimlai April 1, 2013 panin Chin Baptist Convention a cih tawh hong kilaih kik hiau mawk hi. Tua khit nung July 11, 2019 in a kiseek neu leh a kisatkham Zomi min global level tuiphum kipawlna ah hong kidawkkhia hi. 1995 khit nungin Zomi min tawh kipumkhatna sangin pawlpi kizopna (affiliations) panin a biakna pawlpi sung ngiatah kisemnen behna na kibehlap toto lai hi.
Zomi min tawh kipawlna - biakna panin gam vai hita leh a piankhiat ma pek panin Zomi na om khin, na kip na kho khin zo hi. Zomi min tawh kipawlna a dim a ha-in a om ma pekin tu hunin i Zogam leitang cia mah i pu i pate satsa gamah i teng khin hi. Zomi min tawh kipawlna khat khit khat a kibehlap hangin a leitang letmat khat beek kibehlap tuan lo - kikeek behin gol beh tuam lo hi. Oct. 14, 2022 in Chivu, Behiang ah Zogam leitang i suplawh zawsop uh hi. Zomism hangin movements tuamtuam a pian' khit nung kitelkhialhna, kituam bawlna leh hun lo kul lopi-in sih hanmual hong liamsan khin tampi om khin zawsop hi. Zomism kalsuanzia lim takin etphat leh bawlphat huai mahmah hi, cih kimu thei hi.
February 1, 2021 in Myanmar ah military coup d'Γ©tat khit nungin Zomi aipeng leh aituam lakna hong suuksia semsem zaw lai a, a Tedim leh Tonzong townships sunga kamphen kul lo Zomi kici khempeuh zong huam zo nawn loin kiseek neu beh semsem, toi semsem zaw lai hi. Leitungah state i neihsun leh kumpi in minam in hong ciamtehna nangawn deih loin sih zadah pongin, ei leh ei peemta leh khualmi kisuaksak tawmin, minam hihna leh gam leh leitang a nei lo "stateless people" Rohingya status tawh kikim dingin ei leh ei i kiseek neutawm uh hi. Suplawhna lo buang i thaman ngah leh i meetlawhpih om lo hi.
A mei ding hi loin a lutang ding kimlai, a nungzui ding hi loin a makai i suah theihna dingin milip i tamna pen tutna 24 omna Chin State Legislative Assembly or Hluttaw ah a nunung pen kiteelna ah tutna 001 bek kingahin, ei leh ei i kiseektum mang dektak khin hi. Center lel tutna 440 omna Pyithu Hluttaw ah 001 ngahin, a dawl tungnung zaw tutna 224 omna Amyotha Hluttaw ah tutna beem ngahin i aw (voice) ding ei leh ei i kihukbingsak hi. Khuaphawkna in neih dinga kilawm hi buang napi-in ei leh dei i kiseek neu beh semsem zaw lai zen hi.
Leitungah Zomite tamna Myanmar ah i gam leh i minam in dictator kolhbulhna leh hencipna nuai-ah gal leh sa, gilkial dangtakna, dongtuakna a thuak lai takin, "Hih buaina ei tawh a kisaikhakna cinvom cia zong om kha kiuhkeuh lo ahih manin lehdo sese loin en hithiat bek le'ng kibit pen hi," hi hithiat sanin a gam leh a mite ek nusiatin hong nusiastsante in global Zomite' zing vai leh maban dingte Min Aung Hlaing in thuneihna khempeuh a bup lak bang leh hamphatna khempeuh keupi tawh a hawp gaih sawm etteh nuamin lobby bawlin Zomi min mah zangin hong seek neu beh semsem zaw lai uh hi.
Full democracy, federalism, ei leh ei kivaihawmna (self-determination), thuman thutang (justice), liangko kikimna (equality), mihing i hihnas tawh i ngah dinga hamphatnate, i hihna a manphatna leh a zahtakhuai a man nei (human rights, values and dignity) cihte i lunggulhna thu leh i sunmang i suutsuut uh hi. Ahih hangin hihte khempeuh a go lum junta dictatorship lah i lehdo nuam/ngam vet kei hi. Do limlim zong i sawm vet kei a, junta dictatorship bek hun sa loin Ne Win' one-party system ettehin i minam min zangin dictatorship system mah tawh ki-ukin ei leh ei mah kihencip ding sawmin i lunggulh zaw lai zen hi.
I do ding i galte lah do vet lo i hih manin ei leh ei mah gal leh sa bangin ki-enin, i kidodo loh hong kiphamawh hi. I galte do lo i hih manin i gal ding ei sung mahah i zong a, galte kapna dingin i thaute i kingat khum hi. I galte piansak hi loin eimau mahin i piansaktawm Zomi min zangin panmun leh tutna ngah theihna ding bekin Zomi seek neu behbehin, i galte sangin siatna lian zaw a bawl om den kuate hiam cih i phawk hun ta hi. Nautangte or mipite piansak hilo hi. Tua ahih leh kua?
Pu Lengtong Kam Khen in, "Ei Zomite pen nautangte hi loin i makai teng mahin hong khenkhen hi," a cih mah bangin hong khemkhen, hong pei lung-am khin gawp leh hong bum hai gawp i makaite hi. Zomite adingin suplawhna leh vallawhna koi panin hong piang hiam, cih lunggaih hun mahmah hi. Tua loin vai nunung guahsia in lap, sial tat khit nung sial dai kaih phatuam nawn lo, kici hi. Inn gua hah loin gam gua i hahhah hangin i inn gua na siang ngei lo ding hi. Upate'n, "Mi bawlin kimang lo a, ei leh ei bawlin kimang hi," ci uh hi. Akta duh gawl kilawh khum hi. Makai kician i neih a, i ngaihsutna toi leh kawcikte i taanzau sak meng kisam hi. Hun in hong khengkheng hi. Ni tampi'n kheng zo ta hi!
Innkuan sungah siatna a piangsak pen a pualam pan hi. Biakna pawlpi sungah siatna a piangsak a pualam panin Satan hi. Ei sungah gal om kei peuh leh a pualam panin galte in siatna bangmah hong bawl zo lo hi. Ei sungah gal om kei masa limlim peuh leh i gal leh mun gamla panin i galte in siatna leh liamna bangmah hong bawl zo lo hi. I kihtak ding leh patauh luat denna ding om lo hi. Topa Jesuh zong a nungzui Judas in ngun peek sawm thum tawh na zuak hi. Kipumkhatin do ngam peuh le'ng a pualam-a om i galte kizolah lo hi, cih i pu i pate, a diakin ukpite tangthu panin a teci ding kimu thei hi.
- 𝔗π”₯π”žπ”«π”€ π”Žπ”₯π”žπ”« π”π”¦π”žπ”«



π‚π‡πˆπ π“π”πŒπƒπ€ππ†ππˆ πŠπ‡πˆπ“ π™πŽπŒπˆ π“π”πŒπƒπ€ππ†ππˆ ππ€ππˆπ π‡π„ππŠπ‡πˆπ€π“ππ€ πŠπ€ 𝐓𝐔𝐀𝐇 πŠπˆπŠππ€

 π‚π‡πˆπ π“π”πŒπƒπ€ππ†ππˆ πŠπ‡πˆπ“ π™πŽπŒπˆ π“π”πŒπƒπ€ππ†ππˆ ππ€ππˆπ π‡π„ππŠπ‡πˆπ€π“ππ€ πŠπ€ 𝐓𝐔𝐀𝐇 πŠπˆπŠππ€

TONGSAN MEDIA GROUP sungah ka article gelhte ka post thei zel hi. "𝐈 πŒπˆππ€πŒ 𝐍𝐈-𝐈𝐍 πŠπˆπŠπ‡π„πππ€ 𝐋𝐄𝐇 πŠπˆπ“π„π‹πŠπ‡πˆπ€π‹ππ€ πƒπˆππ† 𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐋𝐄𝐇 𝐙𝐔𝐀𝐔𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐒𝐔𝐔𝐓𝐒𝐔𝐔𝐓 𝐍𝐀𝐖𝐍 πŠπ„πˆ 𝐍𝐈" a cih ka post na-ah, "Thang Khan Lian Zomi pan removed khiat huai sa ingh," hong ci miumiau hi.
Zomi kici lei lak ahih kei leh ninbung sung panin tawm to pakin a liangko tungah a baat pak, ahih kei leh a tal tungah a suan veuvau bangin ngaihsutna a nei tawh; ama ngaihsutna tawh kituak lo a nei teng, ek maipih dingin a thuzawh zo loh teng hepkhiat theih ziau ding a sasa lai peuh na om hih tuak lai zen hi. Lamdang lua aw, lamdang lua sa'ng!
Zomi i cih pau leh ham leh lai (language and literature), leh ngeina (customs and traditions) tuamtuam a nei, namkee tampi tak a zang minam hon khat (ethnic group) kilawhna leh kiciamtehna minpi (nomenclature) hi. Nambing/namkee khat bekin aipeng lakin amau aituam neihsa bangin bup lakin gu thei lo hi. Pawl khatte in Tedim leh Tonzang kuam sunga Tedim LST leh labu a zang, pau leh ham kamphen kul lo teng bek Zomi na sasa lai uh hi. India gamah Zomi hi ung, cih pom kipin apex body body Zomi Council (ZC) nuai-ah namkee kua - Gangte, Kom, Mate, Paite, Simte, Tedim-Chin, Thangkhal, Zou leh Vaiphei om hi. LST leh labu a tuam tek, BA dong MIL literature amau namkee pau-in sin theihna tuamin pawl khatte nei hi. Kei bangin Kom pau ka tel vet kei hi.
Namkee khat lel bup lak ziauin tua bek Zomi cih dingin zai/gol lua mahmah hi. Zo suan namkee tampi takte pau leh ngeina Zokam/Zopau leh Zo ngeina i ci nuam phial ta zongin a taktakin taangkam/pau (common language) leh lai kikhat taanglai (common literature or lingua-franca) kinei zo nai lo ahih manin Zokam leh Zolai cih bang a om nai lo suak hi. Zomite' common literature pen J. H. Cope in Tedim pau zangin hong bawlsak Zolai a kici pen hi, ci-in namkee dangte tungah koihkhum (imposed) sawm mawk lecin India gam-a Gangte, Kom, Mate, Paite, Simte, Tedim-Chin, Thangkhal, Zou leh Vaiphei sungah a ne zo lo om ding ahih manin ZC bei ahih kei leh tuksia ahih kei leh a seek neu na suak ding hi.
Mi pawl khatte in Zomi a cih amau aituam neihsa (personal asset) bangin ngaihsunin bup lak nuam denin kineisak tuam pong uh hi. Zomi i cih tua zah liangin a neu/a toi leh kawcik na hilo hi. Pawl khatte in lah nekzonna (occupation) dingin zang uh a, a gilpi khamkhop ngahna ding bekin zang uh hi. Pawl khatte leuleu in lah sumbawlna (business) dingin zangin aituam hamphatna lianpi ngahlawh uh hi. A neih ding uh-a kilawm lo taihinn hoih nono leh mawtaw a thuap a thuapin neihlawh uh a, a mawtaw taina leivui khu teng bek Zomi sungah a zawngte diksak uh hi.
Pawl khatte leuleu in lah minam dangte sih muhdahna ding, hazatna ding, gal bawlin lipkhapna dingin zang uh hi. Pawl khatte leuleu in lah a mipihte mat leh hencipna ding, vuak ding leh thah dinga vauna (intimidate) dingin zang uh a, Zomi kici a molhtum ding uh suaksak uh hi. Pawl khatte leuleu in lah min leh vang ngahna ding, panmun leh tutna ngah theihna dingin zang uh hi. Pawl khatte leuleu in lah sa leh gal a tuah hun, pangpa leh dengdel a kisak hun ciang bekin kidalna lum (shield) ding bekin Zomi deih uh a, daihna leh kilemna leh bit hun (in time of peace and stability, and secured security) ciangin puasehin, Zomi kici nuam lo uh hi.
Zomi min tawh kipawlna tampi tak om liapluap khin zo hi. Political panin thau tawi kipawlna (armed groups) tuamtuam, cihmawh donghukna, khua leh tui noptuamna/khantohna panin na hoih sepna ding (relief, welfare and philanthropic) kipawlna tuamtuam leh human rights organizations dongin minam min zangin kipawlna om phengphang hi. Tua hi napi-in minam kipawlna hi, a cih ngam huai dingin minam buppi a huai zo leh hu zo ding kipawlna khat beek om nai lo hi.
I minam min tawh kipawlna tampi a om hangin tuate minam kipawlna hi, kici suk ziau thei lo hi. Zomi Ansai, Zomi Ha Bawlna, Zomi Sam Meetna, Zomi Tea Hotel (Niang Sai), Zomi Pan Dukan (kunza kunpong zuakna), Zomi/Zogam bus etc etc, a om phengphang hangin tuate minam aa hi, a kicih suk giap theih loh tawh kibang hi. A ut peuhin Zomi min tawh kipawlna phuankhia ziau uh a, leitung kiu li-ah a kikhenthang (diaspora) Zomite kamkumpihna, thudotna leh thukimpihna la masa lopi-in kipawlna kiphuankhiate minam kipawlna hi, kici ngam lo hi.
Democratic gam khempeuh, gentehna dingin India gamah Article 19(1) (c) of the Constitution of India in, Indian citizenship a nei khempeuhin kipawlna a phuankhiat theihna (guarantees to all its citizens the right “to form associations, or unions or Co-Operative Societies) ding leh a ut peuh a kihel theihna dingin hamphatna (rights) pia hi. Democratic system a kizat lai teng minam min zangin kipawlna thak tuamtuam hong kibehlap toto lai lel ding hi. A belhtak kipawlna leh mi a huai zo kipawlnate bek khawsuak zo ding hi.
Zomi i cih ei ut leh deih thu tawh a kisuak ziauziau thei na hilo hi. I pu i pate tung panin a kiluah suk sawn (hereditary) leh Zo sisan tawh a piang i hih manin ei deih leh deih loh tawh kisai loin thakhat thu-in (automatically) in Zomi a kisuak, a kihi na hi zaw hi. I sisan luanna ''blood vessel" sungah Zo sisan a suan lai teng, i Zo sisan khempeuh namdang sisan tawh i laih siang kiuhkeuh zawh mateng Zomi i hihna kipaikhia leh kipuaseh thei ngei lo ding hi.
Nang ngaihsutna tawh a kituah loh man lel hangin Zomi sung panin na mipihte hawlkhia thei ding kisasa lai na hih leh nang Zomi muhna, saan zia leh pom zia a man lo hi zaw ding a, na Zomi gengen namkee tampi kigawmna leh kiciamtehna Zomi hilo ding hi. Zomi cih a min bek haipih henhan pongin Zomi i cih bang hi a, bang teng huam kha hiam cih thei lopi-in a aipeng lak nuam, minam dangte a mipihte gal bawlna ding leh molhtum ding bekin a zang nuamte hangin kul lopi-in dailawh mun mahmah hi. Phattuamna om lopi-in kitot kiseelna piang mun mahmah hi.
Zomi na hih leh Zomi bang hiam cih ciang beek kan masa in la, tel masa phot in. Na pum haipih zawh manin Zomi sit tui hel loh, Zomi diktak na suak zo tuan kei ding hi. A pumpi tungah Zo sisan a luang khempeuh Zomi hi khin hi. Zomi panin mi hepkkhiat theih ding sasa lai-in, Zomi sit tui hel loh, Zomi diktak cih lanlante pawl nang bawltawm minam tumdangpi leh nang bek kihelna cih buang tua bang Zomi loh om ngei lo hi.



πŠπ”π€πŒπ€π‡ πŠπ‡π„πŒπ’π€-𝐈𝐍 𝐓𝐀 π‡π„πˆπ‡π€πˆ 𝐍𝐀𝐖𝐍 πŠπ„πˆ 𝐈𝐍!

 πŠπ”π€πŒπ€π‡ πŠπ‡π„πŒπ’π€-𝐈𝐍 𝐓𝐀 π‡π„πˆπ‡π€πˆ 𝐍𝐀𝐖𝐍 πŠπ„πˆ 𝐈𝐍!

Topa Jesuh in hun beina ding thu nungzuite kiangah a genna ah, “Kidawm un la, mite’ khemsa-in ta kei un. Bang hang hiam cih leh keimah a kineih mi tampi hong pai ding a, ‘Kei, Khrih ka hi hi,’ ci-in mi tampi tak umkhialsak ding uh hi. Kamsang kineihkhem mi tampi hong piang ding a, mi tampi tak umkhialsak ding uh hi. Gitlohna khang mahmah ding ahih manin ki-itna hong kiam ding hi. “Tua lai takin mi khatpeuh in, ‘Hih lai-ah Khrih om hi, hua lai-ah Khrih om hi,’ ci-in hong gen leh, um kei un. Bang hang hiam cih leh Khrih a kineihkhemte leg kamsang a kineihkhemte hong piang ding a, ahih zawh leh a teelsa mite nangawn a khemna dingun lim leh na lamdang lianpipi hong bawl ding uh hi," ci-in Matthai 24:4-5, 11-12, 23-24 sungah na gen hi.
Jesuh' gen bangin tangtung khin zo hi. Ei Zomi society sungah kamsang kineihkhem leh Khris min leh gam leh minam min tawh kikhemna nasia pha diak hi. Dictatorship regime ukcipna leh henkol bulhna nuai-ah i om lai takin lehdo vet loin Federated State ngah ding, ei leh ei ki-ukna ding upadi tuam leh laan tuam neih ding cih bangin hak lemlamsa-in kihing khem hunin a tuk khin kitam mahmah hi.
Pandemic hunin cina damsak thei kici teng lah bucip mang khin napi-in healing ministry khawng umin a khemzawh ding uh mumu veve lai uh hi. US presidential elections 2020 hunin conservative leh religious bigots vive tRumpist prophets, televangelists, biakna sia leh sia nengnengte, pro-tRump conspiracy theories leh fake news mediate in tu dong mah zuau gengen ta le-uh a um veve lai mi tam hi.
Gal do hunin khutmeno nangawn tangsak ngam lopi tu hunin suahtakna a ngah khin thuneihna sang pen kineihin gam leitang pumkhatna (sovereign integrity) a kihumbitna hunin state boundary khawng ut bangin bombi zip kaih suk kaih toh bangin laih ding, Zogam Charter leh Zogam Federated State, Zomi/Zogam laan ci pongin mi khemkhemte a um leh a muang mahmah miumiau ngam kitam lai hi. Vantung panin manna a kikhiat suk bangin hong kikhiat ding agih kei buang leh lehdo lohin hih bangte cikmah hunin a piang ngei lo ding ahih hangin sunmang hi a, political science ah Utopian ideas kicite hi. Ngaihsutna hoih ahih hangin a taktakin (pragmatically) a piang zo ngei lo thu kicite hi.
Na lamdang tuamtuam a bawl thei Jesuh hi'ng, ci-in hong pai, cina damsakin, love gifts a hawm kawikawi Jesuh kineihkhem hong pai leh Zomite sungah sih ngamin a zui ngam ding kitam pha diak leh kilawm hi. Zomi kimlai Zuaumi leh Zuaugum kisuaksakin, vaphual kimlai va-ak a kisuahsak - ngai tuu vun kitam mahmah ta hi. Thuman loin ukna buluhin ukna neite tawh kipawlin, gam leh minam a zuak ngamte in hong pawl bawl loin hong gal bawl hangin lungmang ke'n. Thumanna lamah a om Pasian muanhuai zaw leh belh tak zaw hi.
Tuu vun a silh ngiate in hong petin, hong balzaan gawp ma-in kisawm in. Gitlohna khang mahmah a, ki-itna kiamin ki-itna kialpi tung khin zo hi. Kamsang kineihkhem, sia kineihkhem sia man lo (apostate, heretics and false teachers) tam lua khin hi. Gam leh minam it leh gam leh minam adingin nasem a kineihkhem tam lua khin hi. Tua bang mite’ khemsa-in ta kei in. Kidawm in.
Kineihkhem a tam hun, thuman lohna a khan' hun, thukham palsatin thuman lopi tawh gualzawh ding kidem hun, thuman lopi-in hauh ding leh matut zawh kidemna a nasiat hun ahih manin mi khempeuh tawh na kilem na kituah theih mawk leh na thu upna panin a lampial khin na hi kha ding hi. Nang leh nang kisittel pha meng in. Mi a tam zawte in thuman lo lampi a zuih hunin, "Kuamah tawh kipawl thei lo... Kuamah tawh kituak thei lo mi hi," ci-in hong kipuaseh hangin thumanna khahsuah kha tuan kei in.
Tawi khaina man lo zangin thuman leh thuman lo mite tawh kipawlkhawm kha kei in. Bang hang hiam cih leh, "Tawikhaina man lo a zangte Topa in mudah a, tawikhaina man a zangte tungah Topa lungkim hi," ci-in Paunak 11:1 ah na gen hi. Sa lah sa lo, vot lah vot loin om kha kei ni. A kam sung panin hong sia khiapa in hong siat khiat ding kihtakhuai hi. Leitung vai leh gam vai tawh kisai-ah dik (worldly and politically correct) hih sangin Lai Siangtho tawh kituakin dik (Biblically correct) ding Khristian vai zaw a, Pasian' mit muhna ah kilawm zaw pek hi.
Kuamah in hong khemzawh lohna dingin sia leh pha, zuau leh thuman thutang khentel theihna dingin sumbuk ah zat lohin zuak sawm na hih kei buang leh Pasian' hong piak na khuak zang in. Thuman sangin zuauthu leh thuman lo up zaw leh teel zawkna dingin na khuak zang kei in. Zuau in a khap mah tawn hi. Zuau in thuman zo zo lo hi. Ni tampi'n kheng zo ta hi. Thuman lecin kihtakna ding bangmah om lo hi.
Kuama delh lohpi-in migilote taimang a, mithumante ahihleh humpinelkai bangin a hang uh hi. Thukham a zui lo mite in mi gilote pakta uh a, thukham a zui mite ahih leh mi gilote tawh kilem lo uh hi. (Paunak 28:1, 4) Khemna leh thukham palsatin a gamtate a paktate leh kipawlpih mite leh thukham palsatin khemna zangte a kilamdan'na uh om lo hi. Thukham a zahtak mite leh thutang a deih mite tawh thukham palsatin ukna neite leh mi ngongtatte leh a thapia a kipawlpihte kilem thei ngei lo ding hi.
Gam leh minam it takpi na hih leh thuman lo tawh MINAM minthang zo ngei lo hi, cih phawk in. Paunak 14: 34 ah, "Thumanna in minam minthangsak a, mawhna in minam mindaisak hi," ci ahih manin a tam zawte in thuman lo a letkhan ta zongin thumanna mah lenkip teta zaw lecin Pasian tawh na kizopna man zaw ding a, na minam na minthangsak zo zaw ding hi. Thuman lo tawh minam kiminthangsak zo lo ahih manin thuman lopi-in minam daisak sese kei zaw in.
✍️ Thang Khan Lian