GITLOHNA, NGONGTATNA LEH ZUAUGEN SIAMNA TAWH GUALZAWH DING KITUHNA HANGIN NAUTANG TENGIN THUAKLAWH ZAWSOP DEN
March 4: Superpower gam US & Russiate gamtat na tehkak ngei hiam? A beisa thupiang sate leh tu hun leh tu ni-a thupiangte kan lo, telcian lopi-in tawi tehna leh tawi khaina man lo, piciang kibang lo nih zangin thu na mot khen ziauziau kha ngei leh khen khin zo hiam? a man loin tawi khaina leh tawi khaina Pasian in deih loin mudah hi.
US President George H. W. Bush' hunin gam 32 makaihin Saudi Arabia gam pansanin Iraq gam Operation Desert Shield (2 August 1990 – 17 January 1991) na gal suam uh a, Operation Desert Storm (17 January 1991 – 28 February 1991) tawh Iraq gam lei galkapte zong zangin va sim uh hi. Hih hunin US makaih coalition forces galkapte 242 si, a kipawlpih uh Kuwait galkapte 4,200 si, leh Saddam Hussien a lehdo Iraq galkapte 20,000–50,000 kikal a sih ban uh-ah gal vanleng leh tanks za tampi suplawh uh hi. Hih Gulf War hunin Kuwait gam-a nautang 1,000 val si (missing people 600+), Iraq nautang 3,664 si a, Israel leh Saudi Arabia gam panin nautang 75 a sih banah mi 309 mang hi.
US makaihna tawh NATO in First Libyan Civil War hunin UNSC 1973 zuih lerh zat (implement) ding sawmin galkap thahatna zangin Libya gam kha sagih, kal khat leh ni nga sung 19 March 2011 – 31 October 2011 kikal na sim uh a, mi 519 si, mi 3,980 leh mi 1,500 val a omna uh kithei loin tu dong mang (missing) ahih manin a mang teng zong a si bangin ngaihsut theih hi.
Tu ciang dong Libya gam phel nihin a kisatkhapna ding a pian'sakna hangun Tobruk leh Tripoli parliaments pansanin government nih a tuam om leh din' banah Islamic rebel groups leh ISIS banah militias leh warlords ten amau hatna teng uk tuam uh hi. Thuneihna kithuhin kidona tu ciang zong bei taktak lo ahih manin a bei thei lo kidona ah mi bangzah si ding hiam cih gen hamsa hi. Libya leh Iraq gam US leh a pawlte simna hangin ISIS group hong thahat uh hi.
George HW Bush' tapa US President George W. Bush' hunin US makaihna tawh gam 49 kipawlte in US intelligence in Saddam paihkhiatna dingin a zuau phuah WMD galvan nei hi, ci-in ngawhin 20 March 2003 – 1 May 2003 (1 month, 1 week and 4 days) kikal sung Iraq gam a nih veina dingin va sim (invaded) khawm uh hi.
2003 in Iraq gam a simna uh-ah US leh a pawlte 196+ si a cih sung uh-ah US galkap 139 leh UK galkap 33 leh Kurdish Peshmerga galkap 24 a site lakah kihel hi. Iraq government leh a pawlte galkapte 7,600 panin 45,000 kikal si dingin a kituat hangin General Tommy Franks in 30,000 si dingin tuat hi. Iraqi nautang7,269 (Iraq Body Count) si hi a kicih hangin 3,200–4,300 kikal si hi, ci-in Project on Defense Alternatives study in tuat hi.
Iraq Body Count' director John Slobodo in 2010 in lim takin sittel khit ciangin a tuatna (assessment) America leh Coalition forces ten Iraq War hunin kumpi lehdote (insurgents or rebels) 22,668 leh nautang 13,807 that uh hi, ci hi. Iraq War ah US leh a pawlte gualzo a bat pong hangin amau ut bangin a thuzawh leh kaih zawh uh kumpi (puppet government) in Iraqi security tavuan lim takin len zo lo uh a, Iran-backed government leh militias groups tuamtuamte hangin tu ni dongin sisan naisan luanna khawl nai lo hi.
Hih thu hangin 31 Dec 2019 – 1 Jan 2020 sungin Iran-backed Kata'ib Hezbollah militiamen leh amau Popular Mobilization Forces galkapte a gum leh lainatte in Donald Trump' presidency hunin foreign embasasies tuamtuamte a omna leh security a khauh penna GREEN ZONE a kicihna sunga om US Embassy va buluh, mei tawh va hal leh a building sunga vante va suksiatsak gawp uh hi.
US in a Embassy a kibuluhna leh a staff-te lau-in America gamah a lehtaite patauhna lungkim loin a thukkikna dingin Kat'ib Hezbolla militias panmunte gal vanleng tawh kapsak hi. Kata'ib Hezbollah ten US militarys bases tuamtuamte rockets attacks tawh a suam kawikawi sakna uh-ah sihna leh liamna tuak banah US in a key military bases sagih kiim neihte lak panin thum ah om ngam nawn loin na taisanlawh liang uh hi.
Iraq leh Libyan government thau sengna panin Islamic militias ten thau tampi a ngah ban uh-ah Saddam leh Gaddafi lotkhiatna dingin thau tampi supply uh hi. Tuate Saddam leh Gaddafi a tuk khit ciangin Islamic terrorists group banah global terrorists lakah sum hau pen ISISte kiangah a thau uh tawh tai uh hi. Hih thu hangin 1, 2015, at 11:05 a.m. in US News kici in a article ah, "Former U.S. Military Official Says George W. Bush Created ISIS' kici sungah na suaksak hi.
Tua reports ah German magazine Der Spiegel in a interview na-ah Trump administration' National Security advise len masa pen Gen. Michael Flynn in, ISIS a pianbgsak Bush hi, ci-in 2003 in US in Iraq gam a simna, US in Iraq gam-a a thong sung panin 2004 in ISIS makaipipa Abu Bakr al-Baghdadi khahkhiat dingin khensat la hi, ci-in a mawhsakna thu na gen hi. "Saddam Hussein a ngongtat tei hangin a kithah pen hihkhialhna hi. Tangthu sungah a ciamteh tham ding sinna (historic lesson) ah Iraq gamah va pai/va simna pen hamphatna ngahna dingin gal dona ah lawhsapna (strategic failure) ahih manin tangthu (history) in tua banga khensatna lakna hong i tungah migi ahih cingh (kind) lo ding hi," na ci hi.
9/11 attacks khit nungin US makaih mahin NATO in Soviet-Afghan War hun lai-in amau training piak leh galvan leh sum tawh huhna pia-in Soviet illegal occupation a lehdo Osamba bin Laden kici tua hunin Taliban government in bukna pia hi. ci-in Afghanistan gam US President George W. Bush' hunin October 7 – December 17, 2001 kikal sung va sim (invaded) uh hi.
US in Afghanistan gam a simna dingin a khensat Republican president Bush hi. US galkapte gualzawhna ngah lopi-in dawhkhiat dingin a khensat zong Republican president Trump hi zel hi. Ahih hangin US galkapte democratic president Biden in a dawhkhiat ciangin Trump leh amah a gumte leh conservative media ten evacuation operationas hun Aug. 15-30, 2021 kikal sungin mi 116,000 (ref. CNBC reports) val tak nawnkhiatna dingin Biden' nasep hoih kam khat beek gen nuam loin, Aug. 26 in IS-K ten Kabul airport a suamna uh-ah mi 182 kiim site lakah US galkap 11 sihna vai Biden' mawhna hi, ci ngeingai uh hi.
US leh a pawlte in 2001 in Afghanistan gam a sim khit zawh uh Brown University' Watsan Institute in April 2021 dongin Afghanistan leh Pakistan gam-a "war zone" sungah mi 241,000 site lakah 71,000 val hi, ci hi. US leh a pawlte in kum 19 sung illegal occupations in a va luahkhum hangin Feb. 29, 2020 in Doha Agreement ah Trump administration in Talibante tawh thukimna letmat na thukpih a, May 1, 2021 in US galkapte khempeuh dokkhia-in, Afghan security vai Talibante mawhpuakna hi ding hi, cih thukimna na neihpih hi.
Trump in White House office a nusiat Jan. 20, 2021 in Afghanistan ah US galkap 2,500 kiim bek om a, Doha agreement khit Afghan government leh aq galkapte suam leh khuapi lak a kisan kik uh zong zom suak uh ahih manin Aug. 15, 2021 in Biden' administration hunin Talibante khut sungah thuneihna a lut kikna ding lampi na sial leh piangsak zawsop hi.
US-based Watson Institute in American intelligence CIA ten funding leh training a piak uh Afghan militias ten nautang thampi a thah ban uh-ah human right palsatin a phengtatna uh nasia mahmah hi, ci-in gen beh hi. Hih bang thuman a thei lote in US government in democracy gam tuamtuam ah va puak uh hi, ci-in pum phat lai ngam zen uh hi. Tua bek hi loin Nov. 3, 2020 in Ethiopia leh Eritea galkapte kipawlin autonomous Tigray region (China in autonomus regions Taiwan leh Hong Kong sim leh a thu paizia kibang) a va simna uh-ah mi za tampi leh millions a simte a galtai banah war crimes piang hi. Tua hunin Trump administration' makaih US leh a pawlte ham lo pau lo leh tang ngam vet loin na om khikhe mawk uh hi.
US in Syria ah democracy ngeina bangin kiteelcing Bashar al-Assad government lotthal ding 1945 khit nung a regime change policy uh zangin a lawhsap khitnate uh a zopna dingin March 15, 2011 panin Syrian Civil War ah hong kigolh hangin a lawhsapna zom toto hi. President Assad lawnthal dingin a tawholh uh galvan, training leh sum tawh a huh uh Islamic rebel groups leh terrorist groups tuamtuamte nungthuapna dingin ISIS dona ding cih paulapin war or terror ah a makaih gam 68+ tawh gal vanleng tawh 19,786+ airstrikes zangin va suamna hangun tul za tampi sihlawh banah millions a sim galtai khin zo hi. Israel in za bangzah vei hiam na kap khin hi.
US leh a hing khem zawh paktat numeite mah bangin baih takin a zol zawh gamte in Saddam Hussein in WMD kici galvan nei hi, cih intelligence kinei hi cih zuau phuaktawin Iraq gam a simna leh illegal occupation tawh a luahkhumna hangun mi 494,438 panin 606,000 kikal June 2021 dongin si khin zo hi, ci-in kituat dan tuam tek hi. Gam tuamtuamte ah US leh a pawlte ngongtatna leh war crimes vai western mediate a muk uh phim tawh kikhui bang uh a, mittaw bang uh a, international laws tawh kituakin a gamtang bangin "military operations" ci hithiat sese hi. Ahih hangin Russia in Ukraine a simna vai "Special military operations" hi a cih sih zakdah leuleu uh hi.
Ukraine in 1991 in Soviet Union panin lengkhia in suahtakna a lunggulh bangin Ukraine ut loin suahtakna a deih Russian pau zang a tamna Luhansk leh Donetsk regions in people's republics suahtakna a ngah gam hita ung, cih April 2014 in a tangko khiat zawh uh Ukrainian military' thahatna tawh a mite referendum leh deihna gawh lup ding hanciamin a va simna uh hangun tu dong mi 14,000 val bang si khin zo hi. Ukraine nisuahna Donbass region or Luhansk and Donetsk regions ah mi 14,000 val 2014 khit a beisa kum giat dektak sung bekin kithahna ding a piangsak suahtakna a betdaih sawm Ukraine government leh military ngongtatna vai nitumna gamte a mu lo kineihin dai khikhe mawk uh hi.
Kuama'n international laws palsat uh teh; war crimes gamtang uh teh; na gal dona uh khawlsan un, a ci lah om sese lo hi. Kuama'n lah economic sanctions koih khumin gakcip sawm semsem lo uh hi. A lipkhaphuai mahmah in a kigen amau pian'sak vive global terrorist groups lakah ISIS, al-Qaeda cihte mi thah zawh tawh tehkak le'ng nautang kilom thahna nasia pen a piangsak Amerikistan regime leh a pawlte ngongtatna dik a sa mahmah zaw lai na tam bilbel hi.
US leh a pawlte banah western media ten China in Chinese mainland in a ngaihsut Hong Kong' spercial autonomy leh Taiwan' suahtakna gum uh a, Dec. 6, 2006 in Trump in Palestine leh Israelte khuapi Jerusalem bup Israel captital hi, a cih gum mahmah uh hi. Tua hi napi-un, Russia in Ukraine panin lengkhia in suahtakna a tangko Donbass' Luhansk leh Donetsk in people's republics hi ung, a cih uh a recognition a piak ciangin zadah mahmah leuleu zel uh hi.
Russia in 1991 in a lengkhia a phengphi den Ukraine gam a langte galphual leh galvan kihtakhuaite amau ngimna dingin a kikoih ding deih loin a dalna in Ukraine a va sim ciangin lah kam nei khempeuh phialin pum mawhpaih nuam lua kisa liit bang litlit liang uh a, international laws palsatna hi, war crimes hi, ci-in awng ngeingai uh ahih manun kuamah khem zawh loh a bang naungek kap kidem leh zawng hon kikhum khawm bang ngeingai zawsop zel uh hi.
Russia in amau mi leh gam bangin a ngaihsut leh et uh Rus kici panin a khangthu suutna a kibang Rus (also known as Kyivan Rus' or Ancient Rus, a polity that united several tribes and clans of different ethnicities under the Byzantine church in the 10th century) Ukraine va simin a lakkik zawhna ciangciang a lakna ah nautangte pheng thah loin military targets muitum in a neihte kapsiatsak hi. Ukraine mi omte nek leh tak panpih zaw lai uh a, Ukraine galkap a kipiakhiate (surrendered) vakin kem uh hi. US-led coalition forces ten a gam simna leh suamnate uh van lanleng leh missiles a zat bangin pheng zat hi le-uh nautang tam lom sih mahmah khin ding hi.
Russian Defense Ministry in a genna ah, US bang loin nautangte khual hangin Ukraine lak hun ding a zekai hangin damdam in kila veve ding hi, ci hi. America hangin Soviet Union Russia gam 12 - Armenia, Azerbaijan, Belarus, Georgia, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Moldova, Russia, Tajikistan, Turkmenistan, Ukraine, leh Uzbekistan in kisatkham hi. US in Ukraine bek hi loin hih Commonwealth of Independent States (CIS) a kici members lakah Georgia leh Moldova zong Ukraine buai khit nungin a pakkhang panin va sim lut khuankhuan khin zo uh a, a kong uh va ban kiu kawikawi in, "NATO membership ka hong pia ding uh hi," ci-in zol khin zo hi. Tu-in NATO belh sawmin Georgia leh Maldova ui cithak vei a bat laitak hi.
Tu dong Russia in hih CIS members gam 12 teng a vekpi-in amau gam mah bangin ngaihsun uh a, zan in Putin in a live telecact ah Ukraine leh Russia gam khat hi, ci-in ka ngaihsutna ngeina mah ka lenkip suak den lai hi, ci hi. NATO a hong piankhiasak dingin Winston Churchill in March 5, 1946 in Fulton ah a om Westminster College ah a thugenna ah Soviet Union in europe ah communism a hong kizelhsak ding a dfalna in Baltic panin Adriatic leh continent ah a dalna ding "iron curtain" - khan dalna sik puan khai ni, ci-in "From Stettin in the Baltic, to Trieste in the Adriatic, an iron curtain has descended across the continent,” na ci hi.
US leh a klipawlpih gamte in "iron curtain" policy a zakdahna leh a dalna un Poland, Romania, leh Baltic states gamte ah missile defence koih kawikawi-in Russia ngim uh hi. Soviet in amau tawh kipawl ding gam a zolna dal leh nan' theih nang mawhin nang ding hi, a cih amau policy mah palsatin Russia langah pang dingin NATO members dingin kai lut zo leh US galvan hoih nonote Ukraine, Georgia leh Moldova ah kikoih dim ding ahih manin Russia bit lo ding cihna hi. Russia in 1991 in US leh a pawlte hangin soviet Union gam 12 in a kisehsat khit nung tu-in Russia gam a seh sat nen beh sawmna uh zadah mahmah hi. Ukraine buaina a bul a bal hih thu hi.
1961 in US in Cuba gam "Bay of Pigs Invasion" kici ah Fidel Castrol lotthal ding ngimna in a va suam hangin guallelhna leh lawpsapna na tuak hi. Fidel paihkhiatna diingin 1945 khit nungin US in "regime change" policy a kici a zat tawh democracy ngeina bangin mipite teelcing governments 50+ lawnthal khin zo uh a, tua hangin mi 20-30 millions sihna na piang hi. Tua dan mah Bay of Pigs Invasion ah a lawhsapna uh a khawlsan tuan loh ciangin Cold War hun 16 Oct 1962 – 28 Oct 1962 kikal - kha khat leh ni li sung bek soviet in Cuba ah missile system a koihna US in na zadah lua ahih manin hih "Cuban Missile Crisis" kici hunin nuclear gal na piang dektak ngei hi.
Cuba ah missile kha khat leh ni li sung bek kikoih a zadah leh Baltic panin Adriatic leh continent dongah Russia a gamtatna a dalna dingun NATO kici a phuankhiate in Ukraine, Georgia leh Moldova in a innpi uh Russia langpang dingin dingin a va zol nilohna uh mangin, NATO ah a lut uh teitei uh leh Russia in komau khut sungah kikoih ding hi, ci-in a warning gen khin ahih manin Ukraine banah Georgia leh Moldova in zong a thuaklawh ding baihlam hi. Putin bek hi loin Russia gam leitang gam tampi tawh nitumna gamte seh sat beh ding a ngian leh a sawmna uh a deih lo khempeuhin khut zepin mawk et hithiat lo ding uh bang hi.
Western media & media golte in Ukraine gupbawl tuam mahmah uh a, Russia galkap 9,000 dektak nipi kal khat sungin si khin zo hi, ci-in Ukraine ah NATO in a ut bangin a pei leh kaih kawikawi zawh (puppet) President Zelensky' propaganda lim gen mahmah uh hi. Ukraine galkapte tua zahtakin hat zaw ahih uh leh Russia langpang dingin NATO a va belh leh a va kizuakzuak kul sese lo ding bang hi.
Russian Defence Ministry in bel special operations a kipat zawh Russia galkap 498 si-in 1,597 liam khin zo uh a, Ukraine galkapte leh nationalists 2,870 kiim a sih khit ban uh-ah 3,700 kiim liam khin zo hi, ci-in Nilaini in gen hi. A ground situation taktak ah Ukraine thanem mahmah khin zo hi. Tua hi kei leh March 4 in Russia in Crimea panin Ukraine gam tuamtuamte teembaw leh galkap a nawn lut theihna dingin port city a kiphamawh mahmah Kherson khuapi la zo lo ding uh hi.
A beisa hun leh Feb. 24 khit nung NATO in a galvan supply beh cihte tawh Ukraine a tang zo liailiai ahihna thu tu ni-in Europe continent sungah nuclear power plant golpen, leitungah nuclear plants a golpen sawmte lakah khat banah Ukraine gamah electricity 20% supplied khiatna Enerhodar, Zaporizhzhia Oblast ah a om ZAPARORIZHZHIA NUCLEAR PLANT a kici tu ni-in ie. March 4, 2022 in Russia in Ukraine ah a gal dona lakah strategic vai-ah a gualzawhna lian leh thupi pen dingin laksak zo het lo kha ding hi.
Zaporizhzhia Nuclear Power Plant kilakna vai Ukraine in Russia galkapte in a nuclear plant thau tawh hong kapsak hi, cih zuau tawh leitung bup khemin amau lamah kaih zawhna ding propagganda lim tangkopih mahmah hi. Ahih hangin International Atomic Energy Agency (IAEA) Director General Rafael Mariano Grossi in tua khit a sawt loin Vienna panin a press conference ah, "Zaporizhzhia Nuclear Power Plant ah reactor guk omte a kisia khat beek om lo a, a kiim a kiangte ah radiation level a ngeina zah mahin om hi," ci-in Chernobyl nuclear plant leaked bangin lauhuai ding hi, cih patauhna hilhcianna bawl hi. Grossi' hilhcianna panin Ukraine leh western media in thuman lo leh kam uang zangin Ukraine a kitang gup den keei ding leh Russia dawi gilo bangin ngaihsutna nei loin a phengtat zahin genna tawh beelmang a tat sawm nilohna uh tawlem suak hi.
Russia in Ukraine gam Feb. 24 in a sim kipat zawh a zing ciang Feb. 25 in Ukraine President Volodymyr Zelensy in, "Gal kidona madawk (fronline) ah gal do-in ka pang hi. Ukraine gam nusiatsan loin a state capital Kyiv ka taisan kei ding hi," a cih Facebook posts leh media ah kizeel a, President Zelensky pen mi hangsan leh makai taktak hi a, military uniform silhin gal do hi, cih a phatna Feb 26 ciang dong Fb ah 33,000 val vei kishare ngeingai hi.
Tua bangin Fb sungah Zelensky in galkap puan silhin a kithuamna pen Dec. 6, 2021 pekin april 2014 in Ukraine panin suahtakna a ngahna uh a tangko Donbass (Luhanks and Donetsk peoples's republic) sunga om Ukrainian military kiangah a va hawh hun lai-in maan a kizaihna hi a, 2022 Ukraine buaina tawh kisaikhakna nei kiuhkieuh loin "FAKE NEWS" hi, ci-in Feb. 26, 2022 in The India Today Anti Fake News War Room (AFWA) in a sittelna reports ah gen hi.
Gitlohna, ngongtatna, leh zuaugen siamna zangin gualzawh ding leh makai tutna lenkip ding kidemna hangin a thuak lo dingpi mawhna nei lo nautang tengin thuaklawh zawsop den uh hi. A nunung penna dingin hih Ukraine buaina ah a kigolh players or parties kuamah international laws leh human rights zahtakin a gamta om lo uh hi. War crimes a gamta ngei lo zong kuamah om lo uh hi. A suuksia pha diakte in Russia bek beelmang nuh ding hankat mahmah uh hi. "Frightened barks louder," cih mikangte paunak in a gen mah bangin kihtak a nei a meidawi pha diak ui ham ngaih pha diak sese hi. Ui in a kihtakte tot cihtakin a tot a ngeina hi.